Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/585

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


պոսանիստ ավան։ 451-ին՝ Քաղկեդոնի եկեղեցական ժողովին Ե–ից մասնակցել է Պապ եպիսկոպոսը։

Հայաստանի առաջին բաժանմամբ (387) Ե․ անցավ Բյուզանդիային և դարձավ Արշակ Գ թագավորի մայրաքաղաքը։ VII դ․ Ե․ գրավել են արաբները, 885-ից եղել է Հայոց Բագրատունիների թագավորության կազմում։ X դ․ վերջերին Ե․ նվաճեցին բյուզանդացիները, 1057-ին՝ սելջուկ–թուրքերը։ 1243-ին մոնղ․ գորքերը Բաչու Նոինի հրամանատարությամբ Չմանկատուկ գյուղաքաղաքի մոտ ջարդեցին Իկոնիայի սուլթան Ղիաթեդդինի բանակը, ապա գրավեցին Ե․՝ մեծ ավերածություններ կատարելով քաղաքում։ Կիրակոս Գանձակեցու վկայությամբ, միայն «․․․սակաւ մանկունս և աղջկունս ապրեցուցեալ՝ վարեցին ի գերութիւն» («Պատմություն Տայոց», 1961, էջ 284)։ Այնուհետև Ե–ին տիրել են Լենկթեմուրը (1394), Ակ–Կոյունլու, Կարա–Կոյունլու ցեղերը, իսկ 1514-ից՝ օսմանյան թուրքերը։ Ե․ ավերվել է նաև պարբերաբար կրկնվող երկրաշարժերից։ Հայ պատմիչների վկայությամբ, 1045-ից մինչև 1784-ը 25 անգամ կրկնվել են երկրաշարժերը, մի քանի անգամ ավերվել է Ե․՝ տալով հազարավոր զոհեր։ Մատթեոս Ուռհայեցին 1045-ի երկրաշարժի մասին գրում է. «Տեր աստվածը զայրացավ իր արարածների վրա, և ահավոր ու սոսկալի երկրաշարժ եղավ, բովանդակ տիեզերքը սասանվեց․․․։ Եկևղյաց գավառում բազում եկեղեցիներ խարխլվելով հիմնաևատակ կործանվեցին։ Երզնկա կոչված քաղաքը ամբողջությամբ ավերվեց, գետինը պատռվեց, և տղամարդիկ ու կանայք սուզվեցին անդունդի խորխորատները» (ժամանակագրություն, Ե․, 1973, էջ 65)։ Սոսկալի երկրաշարժ տեղի ունեցավ 1784-ի հուլիսի 30-ին՝ գրեթե հիմնահատակ եղավ Ե․։

Ե․ հռչակված էր արհեստներով ու առևտրով։ Ե–ով էր անցնում Թավրիզ–Էրզրում–Երզնկա–Սեբաստիա–Հալեպ տարանցիկ ճանապարհը։ 1830–60-ական թթ․ Ե․ ուներ 15 հզ․ հայ բն․, որոնք զբաղվում էին արհեստներով (պղնձագործություն, կտավագործություն, ոսկերչություն, կոշկակարություն, ժամագործություն, քարակոփություն) և առևտրով։ Ե–ի համբավավոր պղևձագործները պատրաստում էիև կաթսաներ, թասեր, ափսեներ, ինքնաեռներ, գեղեցիկ ու նուրբ ջրամաններ, որոնք ցուցադրվել են Փարիզի, Վիեննայի, Ֆիլադելֆիայի ցուցահանդեսներում։ Հայտնի էր նաև Ե–ի բարձրորակ նուրբ բամբակյա կտավը։ Իտալացի ճանապարհորդ Մարկո Պոլոն, որ XIII դ․ վերջին Չինաստան ուղևորվելիս եղել է Ե–ում, հիշատակում է այդտեղ գործած կտավը։ Արաբ պատմիչ Իբն–ի Բատուտան գրում է․ «Նրա (Արզինջանի) բնակիչներից մեծագույն մասը հայ է․․․ Այնտեղ կան լավ կարգավորված շուկաներ, շինում են գեղեցիկ կերպասներ, որ իր անունով (քաղաքի) է կոչվում» (Իբն–ի Բատուտա, Ե․, 1940, էջ 31)։ Ե–ում միջին դարերում ընդօրինակվել են հարյուրավոր ձեռագրեր։ Դեռ XIV–XV դդ․ Ե–ի մոտ՝ Սեպուհ լեռան ստորոտին կառուցված Ավագ և Կապոսի վանքերին կից եղել են դպրոցներ, որտեղ դասավանդել են Գևորգ Երզնկացին, Հովհաննես Համշենցին և ուրիշները։ 1850-ին Ե–ում կար 1 հայկ․ վարժարան, 1886-ին՝ 8 երկսեռ դպրոց (1500–1600 աշակերտ), այդ թվում Ներսես Հայրապետի գիշերօթիկը, Ընկերական, Կենտրոնական, Եզնիկյան, Արամյան, Նարեկյան, Քրիստինյան աղջկանց վարժարանները։ XX դ․ սկզբին Ե․ ուներ մանկապարտեզ (հաճախում էր 250–300 երեխա)։ 1909-ին Ե–ում գործում էր ՀԲԸՄ մասնա–ճյուղը։ «Եկեղյաց կրթասեր միությունը» ուներ մոտ 500 անդամ՝ ընդգրկված կրթական, թատերական և այլ խմբակներում։ 1909–11-ին Ե–ում լույս է տեսել «Արդի» շաբաթաթերթը, 1910–11-ին՝ «Արոր» ամսաթերթը։ Գործում էին նաև թուրք, դպրոցներ (մեդրեսեներ), կար զինվորական ուսումնարան։ Ե․ թուրք․ 4-րդ բանակի կենտրոնն Էր։ Ե–ում հայերն ունեին հինգ եկեղեցի։ Ամենահինը Ս․ Նշանն Էր։ Ըստ ավանդության, այն հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը։ Այդտեղ է թաղվել Հովհաննես Երզնկացին (1250–1326)։ Մյուս եկեղեցիներն էին Ս․ Երրորդությունը, Ս․ Սարգիսը, Ս․ Փրկիչը և Ս․ Աստվածածինը։ Նշանավոր էր Ե–ի բերդը՝ դեպի Էրզրում տանող ճանապարհի վրա, կառուցված կոփածո քարերով, շրջապատված 30 ոտք բարձրությամբ ն 8 ոտք լայնությամբ պարիսպներով ու աշտարակներով։ Ենթադրվում է, որ բերդը կառուցել են Իկոնիայի սուլթանները XIV–XV դդ․։

1890-ական թթ․ խաթարվեց Ե–ի հայ մշակութային ու տնտ․ կյանքը։ 1895-ի հոկտեմբերի 7-ին տեղական իշխանությունները գրգռեցին թուրք խուժանին, որը հարձակվեց Ե–ի շուկայում գտնվող հայերի խանութների, արհեստանոցների և կրպակների վրա։ Այդ օրը զոհվեց 100-ից ավելի հայ։ 1915-ին Ե․ ուներ 40 հզ․ բն․, որից 15 հզ․՝ հայ։ Ե–ի թուրք կառավարիչ Մեմտուհի հրամանով 1915-ի մայիսին տեղահանվեց Ե–ի հայությունը և համարյա ամբողջությամբ զոհվեց Կամախի կիրճում։ Քչերին հաջողվեց ապաստանել մոտակա լեռներում ու անտառներում։

1916-ի հուլիսի 12-ին ռուս, զորքերը գրավեցին Ե․ (տես Երզնկաի օպերացիա 1916)։ Տարբեր վայրերից մոտ 3–4 հզ․ հայեր հավաքվեցին Ե–ում։ 1917-ի դեկտ․ 5-ին Ե–ում զինադադար կնքվեց թուրք. զորքերի հրամանատարության և անդրկովկասյան կոմիսարիատի միջև։ Պատրվակ բռևելով Կովկասյաև բաևակի գրաված տարածքում ապրող մահմեդական և քրիստոևյա բևակչության միջն միջադեպերը՝ թուրք. հրամանատարությունը՝ ոտնահարելով զինադադարը, հրամայեց զորքերին ներխուժել Անդրկովկաս։ 1918-ի փետրվարին նրանք վերագրավեցին Ե․։ Նահանջող հայ կամավորների հետ Ե–ից հեռացավ այնտեղ ապաստանած հայ բնակչությունը։ Մեծ եղեռնից փրկված երզնկացիները և նրանց սերունդները այժմ ապրում են Սովետական Հայաստանում, ԱՄՆ–ում, Ֆրանսիայում, Եգիպտոսում, Լիբանանում, Տունասաանում, Իրաքում և այլուր։ Ե–ում են ծնվել Կոստանդին, Հովհաննես և Մարտիրոս Երզնկացիները։

Գրկ. Ագաթանգեղոս, Պատմութիւն Հայոց, Տփդիս, 1909։ Մովսես Խորենացի, Պատմություն Հայոց, Ե․, 1968։ Սուրմենյան Գ․, Երզնկա, Կահիրե, 1947։ Ծոցիկյան Ս․ Մ․, Արևմտահայ աշխարհ, Նյու Յորք, 1947։ Քյուրտյան Տ․, Երի զա ն Եկեղյաց գավառ, հ․ 1, Վնտ․, 1953։ Հայ ժողովրդի պատմություն, հ․ 1, Ե․, 1972, հ․ 4, Ե․, 1974։ Մ․ Դարբինյան

«ԵՐԶՆԿԱՅԻ ԱՍՏՎԱԾԱՇՈՒՆՉ», ընդ–օրինակվել է 1269-ին, Երգնկայում։ Պահ–վում է Երուասղեմի մատենադարանում (ձեռ․ N* 1925)։ Պատկերագրական առանձ–նահատկություններով և կատարողական արվեստով համարվում է հայկ․ մանրա–նկարչության գլուխ–գործոցներից։ «Ե․ Ա․» ընդօրինակել են գրիչներ Մխիթարը, Տա– կոբը և Մովսեսը՝ Մարգիս արքեպիսկո–պոսի և Տովհաևնես իշխանի պատվերով։ Նկարազարդումների հեղինակը, ենթա–դրվում Է, Մխիթար Գրիչն է (պատկերա–զարդել է նաև Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարանի 1280-ի ժողովա–ծուն, ձեռ․ JSP 1746)։ Ունի 38 նկար, որոնք պատկերում են Տին կտակարանի գրքերի հեղինակներին, Տիսուսին, ավետարա–նիչներին ևև։ Նկարազարդումևերում տի–րապետող են կարմիրն ու կապույտը, գու–ներանգը մուգ Է։ Ոսկին թեմատիկ նկար–ներում սակավ է օգտագործվել, այն հատ–կապես առատ է խորաններում, կիսա–խորաններում և լուսանցազարդերում։ Նկարչի կարողությունը ցայտուն դրսնոր– վել է Էջը որպես ամբողջական կոմպոզի–ցիա պատկերազարդելու ժամանակ։ Ար–տահայտիչ է գծային շեշտված ոճավորու–մը։ Բուսական զարդամոտիվները համա–դրվել են երկրաչափական տարրերին։ Երզնկայում ստեղծված ձեռագրական հու–շարձաններից առանձնանում է նաև այժմ Նյու Յորքի Գևորգյաև հավաքածուի N* 6 Ավետարանը («Երզնկայի Ավետա–րան»)։ Նրա բարձրարվեստ նկարազար–դումները սերտորեն կապված ևն կիլիկ– յան մանրանկարչության հետ։ Ընդօրի–նակվել է 1200-ին։ Գրկ․ Տ և ր–Ն երսեսյան Ս․, Երզնկա–յի 1269 թ․ Աստվածաշունչը, «Էշմիածին», 1966, N° 11 – 12։


ԵՐԶՆԿԱՅԻ ԲԱՐԲԱՌ, հայերենի բար–բառ։ Ըստ ձևաբանական դասակարգման պատկանում է «կը» ճյուղին։ Խոսվել է Երզնկա քաղաքում ն նրա շրջակայքում։ Խոսակցական միջավայրը կորցրած բար–բառ Է։ Ձայնավոր հնչույթներն են ա, ի, ու, օ, է, ը, է՝, ա։ Չկան երկբարբառներ։ Գրաբարի երկբարբառների դիմաց առ–կա են՝ այ>ա (բառասկզբում նաև ը), ոյ, իւ>ու․ եա>է։ Ունի երկաստիճան ձայնեղազուրկ բաղաձայնական համա–կարգ․ բառասկզբի դիրքում գրաբարի ձայնեղ պայթական ու կիսաշՓական բա–ղաձայնների դիմաց խուլեր են (բերան> պէրան, դուռն>տուռ)։ Խուլերը մնում են անփոփոխ (պատ>պատ)։ Ֆ հանդես է գալիս որպես հնչույթ։ Գոյականն ունի չորս հոլովաձն․ ուղղական–հայցականում անձը և իրը տարբերակված չեն, սեռա– կան–տրականը հիմնականում հանդես է գալիս հոդով (ը//ն) և ստանում իե, ուե, ան, օչ, օ, վան, ց ևոլովական թեքույթնե–րը։ Տոգնակիում հոլովման բոլոր տիպերը