Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/694

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Սովետական տանկիստները Բեռլինում (1945) Սովետական հրթիռակիր կործանիչներ հզորացող Վրաստանը։ Զաքարյանների շրջանում հայ իշխանները ունեցել են իրենց զորամիավորումները։ Կիլիկիայի հայկ․ պետությունը XII–XIV դդ․ անեցեւ է ավելի քան 60 հազարանոց բանակ։ Ռազ–միկները զինավարժվել են, ստացել զին–վորական կրթություն, կրել հատակ հա–մազգեստ, սաղավարտ, զրահ, վրայից* բրդե պարեգոտ։ Բանակի միջուկն Էր ձիավորների դասը, որին պատկանելու համար զինվորները հրապարակայնորեն քննություն են հանձնել ձիավարությու–նից։ Տեծյալները ծառայության դիմաց ստացել են հողակտորներ, ռոճիկ և բաժին4 ռազմավարից։ ■ԱՓրԱծ վաչկասալն ցե–ղերի հարսաւե ճնշման պայմաններում աստիճանաբար նվազել է հայ իշխանների զինական ուժը։ XV դ․ սկզբին Դովւյան, Օրբելյան և ուրիշ իշխանական տներ իրևնց զորամասերով մասնակցել են թուրք–մեն զորապետների վարած կռիվներին։ Իրենց զորաուժերն ունեին նաև Արցա–խում, Սյունիքում, Վասպ ուրականում (Արտազում), Սասունում, Զեյթունում, Տամշենում պահպանված ևայ իշխաննե–րը։ XVIII դ․ 1-ին քառորդում, դեպի Կով– կաս Ռուսաստանի առաջխաղացման պայ–մաններում, ստեղծվեցին ․հայկ․ զորա–միավորումներ, որոնց նպատակն էր ռուս–ների օգնությամբ ազատագրել Տայաս– տանը։ Տայկ․ զորքերին հաջողվեց ազա–տագրել Սյունիքը, Արցախը, Գողթնը։ Ինքնապաշտպան ական հենակետեր Էին բերդերը և բնական ամրությունները՝ «սղնախները», ուր համախմբված Էին հայկ․ Զ․ ու․ (որոնց միջուկն էին մելիքնե–րի ջոկատները)։ 1828-ին Արևելյան Հա–յաստանը միացվեց Ռուսաստանին, որ–տեղ արդեն 1880-ական թվերից հայերը զինվորագրվել են, մինչդեռ Թուրքիայում մինչև 1910-ը նրանց չէին զինվորագրում՝ փոխարենը վերցնելով տուրք։ Տայ ժողո– վուրդը Արևմտյան Տայաստանում, Կի– լիկիայում ստեղծել է ինքնապաշտպանա– կան ջոկատներ, պաշտպանվևլ թուրք և քուրդ բեկերից։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ռուս․, ևվրոպական և ամե–րիկյան բանակներում կռվել է ավելի քան 300 հզ․ հայ զինվոր ու սպա։ Ռուսաստա–նում հայերը կազմակերպևլ են ազգային կամավորական զորագնդեր (տես Կամա–վորական շարժում 1914–/8), որոնք ինք–նուրույն զորամիավորումներ էին և ևիմք դարձան 1918-ին ստևղծված բուրժ․ հայկ․ հանրապետության բանակի ևամար։ վևր– ջինս ուներ իր ռազմ, կանոնագիրքը՝ կազ– մըված ռուսականի սկզբունքնևրով։ Գրե–թե անընդմեջ կռիվնևրի պայմաններում, հրամկազմի անկարողության, զինվո–րական ուսուցման պակասի և բարոյա–լքման պատճառով, այն չդարձավ մարտու–նակ բանակ։ 1916-ի աշնանը ֆրանս․ բանակի կազմում հայ կամավորներից (ինչպես նաև արաբներից) կազմակերպ–վեց առանձին զորամաս՝ Արևհւյան Լեգեոն, որը մասնակցևց Պաղեստինի, Սիրիայի և Լիբանանի ազատագրման մարտերին, տպա Կիլիկիայում կռվեց քեմալական զորքերի դեմ։ Տայաստանում սովետական կարգերի հաստատումից հետո, 1920-ի դեկտ․ 5-ին, Տեղկոմի առաջին հրամանով վերակազմ–վեց հին բանակը և ստեղծվեց հայկ․ կար–միր բանակ։ Այն հիմնականում կազմված էր հայ աշխատավորներից։ Տաստատվեցին բանակի քաղ․ վարչություն, զինվորական կոմիսարներ, ստեղծվևց ՏՍՍՏ ռազմ, գործերի ժողովրդական կոմիսարիատ (1922-ից՝ զինվորական կոմիսարիատ)։ Ազգային հրամանատարական կադրեր պատրաստելու համար ստեղծվեց հայկ․ Դիվհգիային կից հրամանատարական դպրոց։ Տետագայում ՍՍՏՄ Զ․ ու–ի կազ–մում գործում էր 76-րդ լեռնահրաձգային հայկ․ դիվիզիան։ Տայրենական մեծ պա–տերազմի տարիներին Տայաստանում ձևավորվեցին 89-րդ, 261-րդ, 390-րդ, 408-րդ և այլ ազգային դիվիզիաներ։ Տայ ռազմիկները հերոսաբար մարտըն– չեցին ֆաշիստական զավթիչների դեմ։ 89-րդ հայկական Թամանյան հրաձգային դիվիզիան մասնակցեց նաև Բեռլինի գրավմանը։ Ն․ Սաֆարյանը մի խումբ հրամանատար–ների հետ Բեռլինի Տումբոլդ–Տայն ամրո–* ցի գրավումից հետո (1945) Օդային դեսանտ Գրկ․ Էնգելս Ֆ․, Անտի -Դյուրինդ, Ե․, 1967։ Ն ու յ ն ի, Избранные военные произ–ведения, М․, 1958․ Ленин В․ И․, О войне, армии и военной науке, М․, 1965; Մովսես Խորենացի, Պատմություն "Հայոց, Ե․, 1968։ Փավստոս Բ ու գանդ, Պատմություն Տայոց, Ե․, 1968։ Եղիշե, Վարդանի և Տայոց պատերազմի մասին, Ե․, 1971։ Սարգսյան Ս․ Վ․, Տայ ռազմա–կան արվեստի պատմությունից, Ե․, 1969հ Ա ր զ ու մ ա ն յ ա ն Ն․ Ա․, Տայկական սկզբնաղբյուրներում հիշատակվող «Մատեան գունդ» զորամասը, «ՊԲՏ», 1973,№ 2։ Դ ու–նի և լ յ ա ն Ա․ Մ․, Տրդատ Ш-ի զինվորա–կան ռեֆորմը, «ՊԲՏ», 1974, №4։ Стро–ков л․ А․, История военного искусства, Т․ 1-3, М․, 1955–67․ Տ․ Գրիգորյան, Վ․ Վարդանյան․ ձԻՆՎՈՐ (պահլ․ zenavar – զինված, զին– յալ), զինված ուժերի անձնակազմի հիմ–նական մասը կազմող զինծառայողների կատեգորիա։ Տին Տայաստանում կոչվել