Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/197

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ռադիոտեխնիկական կամ օպտիկական սարքերի ամպլիտուդա–հաճախականա– յին բնութագիրը բավական հավասարա– չափ է, որպեսզի շատ քիչ շեղումով ապա– հովի ազդանշանի հաղորդումը: Թ. շ–ի հիմնական պարամետրերն են՝ շերտի լայնությունն ու Թ. շ–ի սահմաններում ամպլիտուդա–հաճախականային բնու– թագրի անհավասարաչափությունը: Շեր– տի լայնությունը սովորաբար որոշում են ամպլիտուդա–հաճախականային տե– ղամասի վերին և ստորին սահմանային հաճախականությունների տարբերու– թյամբ: Թ. շ–ի լայնությունն արտահայ– տում են հաճախականության միավորնե– րով (հց), ամպլիտուդա–հաճախականային բնութագրի անհավասարաչափությունը՝ հարաբերական միավորներով կամ դե– ցիբելներով (դբ): Հեռախոսային կապի համար Թ. շ–ի լայնությունը 300–3400հց է, երաժշտության վերարտադրության համար՝ 30–16000 հց, հեռուստատեսա– յին հաղորդումների համար՝մինչե 8 Մգհց՝. Գրկ . TOHOpOBCKHH H. C . , PaflHO– TexHHqecKne ijemi h CHrHajibi, 2 H3fl., M., 1971.

ԹՈՂԹԱՄԻՇ (ծն. թ. անհտ.– մահ. 1406), Ոսկե Հորդայի խան 1380-ից: Կուլիկով– յան ճակատամարտում (1380) թաթար մոնղոլների պարտությունից հետո ձգտել է վերականգնել Ոսկե Հորդայի հզորու– թյունը U հպատակեցնել Ռուսաստանը: 1382-ին արշավել է հս–արլ. Ռուսիա, խա– բեությամբ գրավել Մոսկվան և հիմնա– հատակ ավերել այն: 1384-ին Թ–ի զորքերը ներխուժել են Անդրկովկաս: Սյունիքով անցնելիս (1385) գրավել են Որոտան ամ– րոցը, մեծ ավերածություններ գործել Վայոց ձորում: Թ–ի երկու մասից բաղկա– ցած զորքը միավորվել է Ղարաբաղում, ապա Շիրվանի վրայով վերադարձել Դաշտ–ի Ղփչաղ, իր հետ տանելով 200 հզ. գերի, որոնց մեջ տասնյակ հազարավոր հայեր՝ Պարսկահայքից, Այունիքից, Ար– ցախից: 1395-ին Թ. պարտվել է Լենկթե– մուրից և կորցրել Վոլգայից արլ. ընկած տիրույթները: Կյանքի վերջին տարինե– րին իշխանության համար պայքարել է Թեմիր–Ւ^ութլուղի (Անդրվոլգյան խան) դեմ: Թ ին սպանել է Աիբիրի խան Շադի– բեկը:

ԹՈՂՎԱԾՔ, նախապատրաստուկի (կամ կիսաֆաբրիկատի) նյութի մակերևու– թային շեըտը, որը պետք է հեռացվի հա– ջորդ մշակման ժամանակ: Թ–ի չափը կախ– ված է նախապատրաստուկի ստացման եղանակից (ձուլում, դրոշմում, գլոցում ևն) և նրա հետագա մշակման մեթոդից: Ամենաբարենպաստ չափը բերում է նյու– թի տնտեսմանը և մշակման աշխատա– տարության փոքրացմանը:

ԹՈՂՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ, 1. կապի կ ա– նալի, կապի կանալով ինֆորմացիայի հաղորդման առավելագույն արագությու– նը: Չափվում է մեկ վրկ–ում հաղորդվող կրկնավոր սիմվոլների քանակով: Հա– ղորդման արագությունը կախված է կա– նալի ֆիզիկական և խանգարումների վիճակագրական հատկություններից, ազ– դանշանների հաղորդման ու ընդունման եղանակից ևն: 2. էլեկտրահա– ղորդ մ ա ն գծի, էլեկտրահաղորդ– ման գծի հիմնական բնութագրերից մե– կը: Դրանով որոշվում է այն առավելա– գույն հզորությունը, որը կարելի է հաղոր– դել գծով՝ հաշվի առնելով բոլոր սահմա– նափակող պայմանները (կայունության, թագի կորուստների, հաղորդալարերի տաքացման ևն): Թ. կախված է գծի սկըզբ– նամասի և վերջնամասի լարումից, երկա– րությունից և ալիքային բնութագրերից (ալիքային դիմադրությունից և ֆազի փոփոխման գործակցից): ԹՈՄԱ (Thomas) Շառլ Լուի Ամբուազ (5.8.1811, Մեց–12.2.1896, Փարիզ), ֆրան– սիացի կոմպոզիտոր, լիրիկական օպերա– յի հիմնադիրներից և խոշոր ներկայացու– ցիչներից: Ֆրանսիայի ինստ–ի անդամ (1851): Երաժշտության դասատուի որդի: 1832-ին ավարտել է Փարիզի կոնսերվա– տորիան՝ աշակերտելով Ֆ. Վ, Կալքբրե– ներին (դաշնամուր) և ժ. Ֆ. Լեսյույորին (կոմպոզիցիա): 1852-ից նույն կոնսերվա– տորիայի պրոֆեսոր, 1871 – 93-ին՝ դիրեկ– տոր: Աշակերտներից է ժ. Մասնեն: Թ–ի երաժշտությունը առանձնանում է քնարա– կանությամբ (երբեմն սենտիմենտալ երան– գավորումով), մեղեդիականությամբ, գոր– ծիքավորման նրբագեղությամբ: Գրել է 20 օպերա (այդ թվում՝ «Մինյոն», ըստ Գյոթեի, 1866, «Օպերա կոմիկ», Փարիզ, «Համլետ», ըստ Շեքսպիրի, 1868, «Գրանդ– օպերա»), 3 բալետ, (այդ թվում՝ «Փոթո– րիկ», ըստ Շեքսպիրի, 1889), Հանդիսա– վոր մեսսա, Ռեքվիեմ, 3 կանտատ (այդ թվում՝ «Հերման և Կետի», 1832, Հռոմեա– կան մրցանակ), դաշնամուրի և նվագա– խմբի ֆանտազիա, կվինտետ, կվարտետ, դաշնամուրային տրիո, խմբերգեր, երգեր, մոտետներ, վոկալ կվարտետներ: Գրկ. OpaHi;y3CKa5i My3biKa BTopoii iiojio-* bhhm XIX BeKa, noA. pe#. M. .ZIpycKHHa, M., 1938; Curzon H. de, A. Thomas, P., 1921.

ԹՈՄԱԶԵՈ (Tommaseo) [իսկական անու– նը՝ Տոմաշիչ (9.10.1802, Շիբենիկ, Դալ– մաթիա – 1.5.1874, Ֆլորենցիա)], իտա– լացի գրող, բանասեր, հայագետ: Կրթու– թյունն ստացել է Պադուայում, ապրել Վենետիկում: 1848-ին եղել է հանրապե– տական կառավարության անդամ: Գրել է «Խոստովանություններ» (1836), «Բա– նաստեղծական հուշեր» (1838), «Կայծեր» (1841) քնարական ժողովածուները, «Աթեն– քի դուքսը» (1837), «Հավատ և գեղեցկու– թյուն» (1840) պատմավեպերը, «Աստվա– ծային կատակերգության» մեկնաբանու– թյուններ» (1837), «Քաղաքացիական պատ– մությունը գրականության մեջ» (1872) բանասիրական աշխատությունները: Կազ– մել է հոմանիշների, գեղագիտական, իտալերենի բառարաններ: Վենետիկի Մխիթարյանների մոտ սովորել է հայե– րեն (գրաբար), Գ. Այվազովսկու օգնու– թյամբ իտալերենի է թարգմանել Մովսես 1սորենացու «Պաւոմութիւն Հայոց»-ը (1841) և Ագաթանգեղոսի «Պատմություն Հայոց»-ը (1843): Այդ թարգմանությունների իսէալ. առածաբաններում, արժեքավորելով հայ հին գրականությունն ու լեզուն, կոչ Է արել զբաղվել հայ ժողովրդի մշակույթի ուսումնասիրությամբ: Գրկ. Թոմմազեո Նիկողայոս, «Բազմավեպ», 1902, No 11: Ս. Շաիկյան

ԹՈՄԱՍ (Thomas) Սիդնի Զիլքրիստ (16.4. 1850, Լոնդոն - 1.2.1885, Փարիզ), անգ– լիացի մետալուրգ: 1878-ին մշակել Է ձուլածո պողպատի ստացման հատուկ եղանակ, որը կոչվել է նրա անունով:

ԹՈՄԱՍ |ս ԱՐԱ Մ (անգլ. մետաղագործ Ս. Թոմասի անունով), ֆոսֆորական հիմ– նային պարարտանյութ: Ստացվում Է ֆոսֆոր պարունակող չուգունի վերա– մշակման ժամանակ: ԹՈՄԻձՄ, կրոնաիդեալիստական ուս– մունք: Հիմնադիրն է Թովմա Աքվինա– ցին: Ըստ Թ–ի, փիլիսոփայության հար– ցերի պատասխանները գտնվում են սուրբ գրքերում: Փիլիսոփայի խնդիրը լոկ այդ պատասխանների (քրիստոնեական դոգ– մաների) ըմբռնումն Է: Թ. հռչակել է կրո– նական ճշմարտությունների անառար– կելիությունը, հավատի հավաստիությու– նը: Թ. զարգացրել են իտալացի Թովմա դե Վիոն (Կաետանուս, 1469–1534) և իսպանացի Ֆ. Սուարեսը (1548–1617): 1879-ին Թ. հռչակվել է կաթոչիկության միակ ճշմարիտ փիլիսոփայությունը: Թ–ի արտահայտման նորագույն ձևը նեոթո– միզմն Է:

ԹՈՄՈՆ (Thomon) Թոմա դը [1(12).4.1760– 23.8(4.9).1813], ճարտարապետ: Կլասի– ցիզմի ներկայացուցիչ: Ուսանել է Փարի– զում և Հռոմում: 1799-ից աշխատել է Ռու– սաստանում: Պետերբուրգի գեղարվեստի ակադեմիայի ակադեմիկոս (1800), պրո– ֆեսոր (1810): Լավագույն աշխատանքը Պետերբուրգի բորսայի անսամբլն Է (1805–10): Թ–ի նախագծերով կառուց– վել են բնակելի տներ Պետերբուրգում, «Փառքի» կոթողը՝ Պոլտավայում (1805– 1811): Գրկ. OmennoB T. յԼ,, ApxHTeKTop Tomoh, M., 1950.

ԹՈՄՍԵՆ (Thomsen) Վիլհելմ (25.1.1842, Կոպենհագեն – 12.5.1927, Կոպենհա– գեն), դանիացի լեզվաբան: Կոպենհա– գենի համալսարանի պրոֆեսոր (1875– 1913): Երիտքերականության դպրոցի ներկայացուցիչ: Գրել է ավելի քան 200 ուսումնասիրություն՝ նվիրված հնդեվրո– պական և այլ լեզվաընտանիքների մեռտծ կամ կենդանի լեզուներին, մասնավորա– պես՝ ռոմանական լեզուների հնչյունա– բանությանը, գերմանական ու բայթիա– կան լեզուների կապերին և ֆիսսական լեզուների հետ նրանց փոխհարաբերու– թյանը, թյուրքական լեզուներին: 1893-ին վերծանել է օրխոնյան գիրը, հետագա– յում՝ թյուրքական գրության այլ հուշար– ձաններ: Երկ. Hctophh H3biKOBefleHi«i no KOHi;a XIX BeKa, M., 1938.

ԹՈՄՍՈՆ (Thomson) Զոզեֆ Զոն (18.12. 1856, Մանչեստր -r- 30.8.1940, Քեմբրիջ), անգլիացի ֆիզիկոս: Լոնդոնի թագավո– րական ընկերության անդամ (1884-ից), 1915–20-ին՝ պրեզիդենտ: 1884–1918-ին եղել է Քեմբրիջի համալսարանի Կավեն– դիշի լաբորատորիայի դիրեկտորը, իսկ 1919-ից՝ Թրինիթի կոլեջի ղեկավարը: Թ–ի առաջին աշխատանքները նվիրված էին մաքսվելյան Էլեկտրադինամիկայի զարգացմանը: Կաթոդային ճառագայթնե– րի հետազոտության հիման վրա Թ. 1897-ին հայտնագործել է Էլեկտրոնը, իսկ 1898-ին