Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/268

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ռուցվել են գեղեցիկ խճանկար երեսպա– տումով դամբարաններ, մզկիթներ, քար– վանսարաներ, մինարեթներ: Գեղարվեստական մշակույթի հուշար– ձաններից են՝ երկրաչափական որմնա– գարդերը, խեցեղեն անոթները, քարից, ոսկրից, պղնձից, արծաթից և ոսկուց պատրաստված առարկաները, գեղարվես– տական գործվածքները, գորգերը, ար– ձանիկները, քանդակները: Սովետական իշխանության տարիներին շինարարու– թյունը մեծ ծավալ է ստացել: 1935–37-ին մշակվել է Աշխաբադի առաշին գլխավոր հատակագիծը: 1952-ին նախագծվել, 1954-ին սկսվել է աշխարհում ամենամեծ հիդրոկառույցի՝ Կարակումի Վ. Ի. Լենինի անվ. շրանցքի շինարարությունը: Ծնունդ է առել հաստոցային կերպարվեստը՝ գե– ղանկարչությունը, գրաֆիկան, քանդա– կագործությունը: Հանրապետության նկարիչները միավորվել են նկարիչների միությունում (վարչության նախագահ ՍՍՀՄ Ժող. նկարիչ, ՍՍՀՄ և Թուրքմ. ՍՍՀ պետ. մրցանակների դափնեկիր Ի. Կլիչև): Թուրքմ. սովետական առաշին Ւ. Չ և ր ի ն կ ո. •«Թուրքմեն ծերու" նի>, էտյուդ (1938, Թուրքմենական ՍՍՀ արվեստի պետական թան– գարան, Աշխա– բադ) նկարիչը թուրքմ. ժող. նկարիչ Բ. Նուրա– լին է (1900–64): Արվեստի լավագույն ստեղծագործություններից են՝ Ցու. Դանեշ– գայփ «Զէաագործ է անում», Ե. Ադամովի «Հանգստի ժամին», Ա. Հաշիեի «Մահ– տումկուլիի դիմանկարը», ի. Կլիչեի «Կա– րակումի անապատում»: Բեմանկարչու– թյան ասպարեզում առանձնանում են Ի*. Ալլաբարդիեի, Ե. Կորդիշի, 6ա. Անա– նուրովի և ուրիշների գործերը, քանդա– կագործության առավել նշանավոր աշխա– տանքներից են Վ. Ի. Լենինի, գրող Մահ– տումկուլիի, Հայրենական մեծ պատերազ– մի տարիներին զոհված մարտիկների հու– շարձանները Աշխաբադում: XVI. Երաժշտությունը Թ–ի բանաստեղծական և երաժշտական բանահյուսությանը բնորոշ են բովան– դակության հարստությունը և վառ արտա– հայտված ազգային ինքնատիպությունը: Հնագույն ժամանակներից թուրքմենների կյանքում պատվավոր տեղ են ունեցել ժող. բանաստեղծ–երաժիշտների՝ բախշի– ների երաժշտությունն ու երգերը: ժող. նվագարաններից են՝ դուտարը (երկլար, կսմիթավոր), գիշակը, գարգի տյուդյուկը և դիլլի տյուդյուկը (փողավոր, ֆլեյտայի տիպի): Ամենատարածվածը դուտարն է: 1935-ին Մոսկվայի Չայկովսկու անվ. կոն– սերվատորիային կից բացված թուրքմ. բա– ժանմունքը մեծապես նպաստել է Թուրք– մենստանի երաժշտության զարգացմանը: 1940-ին կազմակերպվել է կոմպոզիտոր– ների միությունը: Երիտասարդ կոմպո– զիտորներ Վ. Մուխատովը, Դ. Օվեզովը, Ս. Կուլիեը եղբայրական հանրապետու– թյունների կոմպոզիտորների համագոր– ծակցությամբ ստեղծել են «Շահսենեմ և Ղարիբ» (Ա. Շապոշնիկով, Դ. Օվեզով), «Կեմինե և Կագի» (Ա. Շապոշնիկով, Վ. Մուխատով), «Աբադան» (Ցու. Մեյտուս, Ա. Կուլին) օպերաները: Գործում են ֆիլ– հարմոնիան, օպերայի և բալետի թատ– րոնը, պարի անսամբլը և երգչախումբը, սիմֆոնիկ նվագախումբը: Նշանավոր եր– գիչներ են ՍՍՀՄ ժող. արտիստներ Մ. Կու– լիեան և Ա. Աննակուլիևան, հանրապե– տության ժող. արտիստներ 6ո. Իաւմմաևը, |ս. Աննադուրդիևը և ուրիշներ: ՍՍՀՄ ժող. արտիստ Վ. Մուխատովի «Թուրքմենական սյուիտ» և «Իմ հայրենիքը» սիմֆոնիկ պոեմներն արժանացել են ՍՍՀՄ պետ. մրցանակների: XVII. Թատրոնը 1929-ին կազմակերպվել է թուրքմենա– կան թատրոնը (այժմ՝ Մոլլանեպեսի անվ. թուրքմենական պետական ակադեմիա– կան դրամայի թատրոն): Այդ ժամանակ էլ ձևավորվել է թուրքմենական դրամա– տուրգիան: խաղացանկում ընդգրկվել են տեղացի հեղինակների առաշին պիես– ները, ինչպես և ռուս ու ադրբեշանցի գրողների երկերը: Բ. Քերբաբաևի «Վճռական քայլ», Ա. Կաուշուտովի «Զու– մա», Կ. Բուրունովի և Բ. Ամանովի «Կեյ– միր Քյոռ», Ա. Կարլիևի «Այնա», Գ.Մուխ– տարովի «Ալլանի ընտանիքը» պիեսների հետ բեմադրվել են Գոգոլի, «Ռևիզոր»-ը, Ա. Օստրովսկու «Եկամտաբեր պաշտոն»-ը, Գորկու «Թշնամիներ»-ը, Շեքսպիրի «Օթելլո»-ն ևն: Դերասաններից են՝ ՄՍՀՄ ժող. արտիստներ Ա. Կուլմամեդովը, Մ. Մուրադովան, Բ. Ամանովը, Ա. Դուր– դիևը, ԹՍՍՀ ժող. արտիստներ Կ. Բեր– ղիևը, Մ. Չերքեգովը, Ն. Աոյունովան, Ս. Մուրադովան, Ա. Բեկմուրադովը: Պա– տանի հանդիսատեսի հանրապետական թատրոնում աշխատում են Մոսկվայի թա– տերական ինստ–ի ստուդիայի սաները: Աշխաբադում գործում են Մահտումկուլիի անվ. օպերայի և բալետի, Մոլլանեպեսի անվ. ակադեմիական դրամայի, Պուշկինի անվ. ռուսական դրամայի թատրոնները: XVIII. կինոն 1926-ին Աշխաբադում կազմակերպվել է կինոստուդիա: Առաշին տարիներին նկարահանվել են փաստա–վավերագրա– կան կարճամետրաժ ֆիլմեր: 1930-ական թթ. սկզբից ստուդիան սկսել է թողարկել գեղարվեստական կինոնկարներ («Սպի– տակ ոսկի», «8ոթ սիրտ»): 1935-ին նկարահանվել է առաշին հնչուն գեղար– վեստա–վավերագրական «Աննախադեպ արշավ» ֆիլմը: Ըստ Օ. Թաշնազարովի «Բատրակ» պոեմի, ստեղծվել է «Ես կվե– րադառնամ» առաշին պատմա–հեղափոխա– կան կինոնկարը: «Դուրսուն» գեղարվես– տական ժապավենը (1940) արժանացել է ՍՍՀՄ պետ. մրցանակի: Կիևի կինո– ստուդիան 1941-ին էվակուացվել էր Աշ– խաբադ, որտեղ թողարկվել են բազմաթիվ կինոժողովածուներ և գեղարվեստական ֆիլմեր: 1948-ին համամիութենական էկրանում ցուցադրվել է «Հեռավոր հարս– նացուն» գեղարվեստական կինոնկարը (ՍՍՀՄ պետ. մրցանակ): Կինոյում պատ– մա–հեղափոխական թեմայի լուծման նոր էտապ էր «Վճռական քայլ» երկու սերիա– յով կինոնկարը (1966, ըստ Բ. Քերբա– բաևի վեպի): Կինեմատոգրաֆիստներից են՝ Ա. Կարլիևը (ՍՍՀՄ ժող. արտիստ, ՄՍՀՄ պետ. մրցանակի կրկնակի դափնե– կիր), Ւ*. Աղախանովը, K Նառլիևը, Գ. Ի>ոշաևը, 6ա. Շամուրադովան, Ա. Գել– դիևը, 5ա. Մեիդովը: Պատկերազարդումը տես աղյուսակ XI– XII, 192–193-րդ էշերի միշև՝ ներդիրում: Գրկ. JleHHH B. H., Օ CpeflHeft A3hh h Ka3axcTaHe, [c6.], TannceHT, 1960; Մնա– ցականյան Ա. Ն., Հոկտեմբերի բարի– կադների վրա, Ե., 1967: Ea6yniKHHJI.H., Koran H. A., OH3mco-reorpa(i>HHecKoe pano- HHpOBaHHe TypKMeHCKOH CCP, TamiceHT, 1971; Hctopvlsi CoBeTCKoro TypKMeHHCTaHa, h. 1–2, Amxa6afl, 1970; O^epKH hctophh KoMMyHHc- THHecKoft napTHH TypKMeHHCTaHa, 2 H3#., Amxadaa, 1965; IIo6eAa Cobctckoh bjkicth b CpeflHen A3hh h Ka3axcTaHe, TannceHT, 1967; flaBJieTOB #., Hjlb ACOB A., npH- coeflHHeHHe TypKMeHHH k Pocchh, Anrxa6a/j, 1972; A3hmob n.A., Hayxa CoBeTCKofi TypKMeHHH, b kh .: JleHHH h coBpeMemmH Hay- Ka, kh. 2, M., 1970; Kop-OrjiH X., TypK- MeHCKan jiHTepaTypa, M., 1972; Ո y r a h e h- Kosa T. A., HcKyccTBO TypKMeHHCTaHa, M., 1967; ApxHTeKiypa CoBeTCKoro TypKMe– HHCTaHa, M., 1972; KepHMH K*, TypK- MeHCKHH aKaAeMHqecKHH TeaTp flpaMW hm. MojuiaHeneca, Amxa6a;j, 1969; PeitHH H., A6ffyjiJiaeB B., TypKMeHCKoe khho, Amxadafl, 1974.

ԹՈՒՐՔՄԵՆԵՐԵՆ, թուրքմենների լեզուն: Պատկանում է թյուրքական լեզվաընտա– նիքի արմ. (հվ–արմ.) ճյուղի օղուզյան խմբին: Խոսվում է Թուրքմ. ՍՍՀ–ում և հարակից վայրերում, նաև՝ Աֆղանստա– նում, Իրանում և այլուր: Խոսողների թիվը ՍՍՀՄ–ում՝ 1,5 մլն (1970): Հնչյունական համակարգը հարուստ է ձայնավորներով: Շեշտը ուժային է (վերշնավանվուԱ՜): Գո– յականն ունի հոլովի, թվի, ստացական առման, բայը՝ սահմանական, պայմանա– կան, հրամայական, անհրաժեշտության, սեռի կարգեր: Թ. գործածել է արաբագիր (մինչև 1928), լատինագիր (1928–40), ապա ռուսագիր այբուբեն:

ԹՈՒՐՔՄԵՆԻԱՏԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆ Ա. Մ. Գորկու անվան, հիմնադրվել է 1950-ին, Աշխաբադում, մանկավարժական ինստի– տուտի հիմքի վրա: 1960-ական թթ. նրա տեխնիկական ֆակուլտետի հիման վրա կազմակերպվել է պոլիտեխնիկական ինստ.: Ունի բանասիրական (թուրքմենա– կան և ռուսական), օտար լեզուների, պատմության, իրավաբանական, կենսա– բանա–աշխարհագրական, տնտեսագի– տական, մաթեմատիկայի, ֆիզիկայի, ֆի– զիկական դաստիարակության ֆակուլ– տետներ (1975), երեկոյան, հեռակա և նախապատրաստական բաժանմունքներ, ասպիրանտուրա: 1974/75 ուս. տարում սովորել է 10 հզ. ուսանող, աշխատել 665 դասախոս և գիտական աշխատող: 1954-ից հրատարակում է «Գիտական զե– կույցներ»:

ԹՈՒՐՔՄԵՆՆԵՐ, ժողովուրդ, Թուրքմե– նական ՍՍՀ հիմնական բնակչությունը: Ապրում են նաև Ուզբեկական ՄՄՀ–ում,