Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/269

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Տաջիկական ՍՍՀ–ում, Կարա–Կալպակա– կան ԻՍՍՀ–ում, Հյուսիսային Կովկասում, արտասահմանում՝ Աֆղանստանում (մոտ 300 հզ.), Իրանում (մոա 350 հզ.), Թուր– քիայում (80 հզ.), Առաջավոր Ասիայի արաբական՝երկրներում (150 հզ.): Ընդ– հանուր թիվը ՍՍՀՄ–ում՝ 1,525 հզ., Թուրք– մենական ՍՍՀ–ում՝ 1,417 հզ. (1970): Լեզուն թուրքմեներենն է: Հավատացյալ Թ. սուննի մահմեդականներ են: Թ. զբաղ– վել են անասնապահությամբ և հողագոր– ծությամբ: Թ–ի ձևավորման համար կարե– վոր դեր են ունեցել IX–XI դդ. երևան եկած սելջուկյան ցեղերը՝ օղուզները: Սովետական իշխանության տարիներին Թուրքմ. ՍՍՀ դարձել է ինդուստրիալ– ագրարային երկիր, զարգացել է Թ–ի գրականությունը և արվեստը, ձևավոր– վել է թուրքմենական սոցիալիստական ազգը: ԹՈհՐՔՄԷՆՉԱՅԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐ 1828, հաշտության պայմանագիր Ռուսաստանի և Պարսկաստանի միջև, որով ավարտվել է 1826–28-ի ռուս–պարսկ. պատերազմը: Կնքվել է փետրվարի 10(22)-ին, Թուրք– մենչայ գյուղում (Թավրիզի մոտ): Ռու– սաստանի կողմից ստորագրել է ի. Ֆ. Պասկեիչը, Պարսկաստանի կողմից՝ Աբ– բաս Միրզան: Պայմանագրի մշակմանը մասնակցել է Ա. Ս. Գրիբոյեղովը: Թ. պ. բաղկացած էր 16 հոդվածից: Պարսկաստա– նը պաշտոնապես ճանաչում էր Երևանի ու Նախիջևանի խանությունների և Օր– դուբադի գավառի միացումը Ռուսաստա– նին, պարտավորվում 20 մլն ռ. արծաթով ռազմատուգանք վճարել: Ռուս, և պարսկ. առևտրական նավերին ազատ նավարկու– թյան իրավունք էր տրվում Կասպից ծո– վում, իսկ ռազմ, նավատորմ պահելու բացառիկ իրավունքը վերապահվում էր միայն Ռուսաստանին: Ռուս, կառավարու– թյունը Աբբաս Միրզային ճանաչում էր ՝Պարսկաստանի գահաժառանգ: Պարսկաս– տանի տիրապետության տակ մնացած հայերին իրավունք էր տրվում գաղթել ռուս. տիրապետության սահմանները: Գաղթի համար սահմանվում էր 1 տարի ժամանակ, որի ընթացքում գաղթական– ները կարող էին իրենց հետ վերցնել շարժական գույքը, անշարժ գույքը վա– ճառելու կամ սեփական հայեցողությամբ տնօրինելու համար տրվում էր 5 տարի ժամանակ (1828–29-ին Պարսկաստանից Անդրկովկաս ներգաղթեց շուրջ 45 հզ. հայ): Կնքվեց նաև առևտրական համա– Վ. Մաշկով. «Թուրքմենչայի պայմանա– գրի կնքումը 1828 թ.» ձայնագիր, որով ռուս, վաճառականները ազատ առևտրի իրավունք էին ստանում Պարսկաստանում: Թ. պ. ամրապնդեց Ռուսաստանի դիր– քերը Անդրկովկասում, նպաստեց ռուս, ազդեցության ուժեղացմանը Միջին Արև– ելքում և խախտեց Անգլիայի դիրքերը Իրանում: Պայմանագիրը հատկապես բախտորոշ եղավ հայ ժողովրդի համար: Արևելյան Հայաստանը ազատագրվեց պարսկ. խաների դարավոր լծից և միա– ցավ Ռուսաստանին, հայ ժողովրդի արլ. հատվածը իր բախտը կապեց ռուս մեծ ժողովրդի հետ: Այս առումով, միջազգա– յին ոչ մի պայմանագիր թերևս այնպիսի դեր չի խաղացել հայ ժողովրդի կյանքում, ինչպես Թ. պ.: Թ. պ–ի 3-րդ, 12-րդ և 15-րդ հոդվածները. Հոդ. 3. Նորին Մեծություն Պարսկական Շահը իր անունից և իր թագաժառանգների և ժառանգորդների անունից Ռուսական Կայս– րությանն է զիջում որպես նրա կատարյալ սեփականությունը Երևանի խանությունը՝ Արաքսի այս և այն կողմերում և Նախիջևանի խանությունը: Այս զիջման հետևանքով Նորին Մեծություն Շահը խոստանում է սույն պայմա– նագրի ստորագրման օրից հաշված վեց ամիս ոչ ավելի ժամանակամիջոցում ռուսական իշ– խանություններին հանձնել այն դիվաններն ու հրապարակված վավերագրերը, որոնք վերաբերում են վերոհիշյալ երկու Խանու– թյունների կառավարմանը: Հոդ. 12. Հօգուտ երկու տերությունների հպատակների, պայմանավորվող բարձր կող– մերը որոշում են նրանց ընդհանուր համա– ձայնությամբ՝ Արաքսի երկու կողմերում ան– շարժ գույք ունեցողներին տալ եռամյա պայ– մանաժամ, որի ընթացքում նրանք կարող են ազատ վաճառել կամ փոխանակել իրենց ան– շարժ գույքը, բայց Նորին Մեծություն Ամե– նայն ռուսաց Կայսրը որչափ վերաբերում է իրեն, սույն ներողամիտ կարգադրությունից հանում է Հուսեին էժանին, Երևանի նախկին սարդարին, նրա եղբորը՝ Հասան Խանին և Նախիջևանի նախկին Կառավարիչ Քերիմ խանին: Հոդ. 15. Նորին Մեծություն Շահը դրդված իր Տերությունում խաղաղությունը վերականգ– նելու և իր հպատակներից այն ամենը հեռաց– նելու բարերար ու փրկարար մտադրությամբ, ինչը կարող է էլ ավելի մեծացնել պատերազմի բերած աղետները, պատերազմ, որն այնքան հաջող ավարտված է սույն պայմանագրով, Ադրբեջան (Ատրպատական) կոչվող Մարզի բոլոր բնակիչներին և Աստիճանավորներին շնորհվում է բացարձակ ու կատարյալ ներում: Նրանցից ոչ ոք, ինչ աստիճանակարգի էլ պատկանելիս լինի, չի կարող պատերազմի կամ ռուսական զորքերի կողմից հիշյալ մար– զի ժամանակավոր գրավման ընթացքում իր արտահայտած կարիքների, արարմունքների կամ վարքի համար ենթարկվել հետապնդման, ինչպես նաև վիրավորանքի: Բացի դրանից, այդ Աստիճանավորներին և բնակիչներին կտրվի, այսօրվանից հաշված, միամյա ժա– մանակամիջոց, որպեսզի նրանք իրենց ըն– տանիքներով հանդերձ կարողանան Պարս– կական Մարզից ազատ անցնել Ռուսական մարզերը, որպեսզի կարողանան դուրս կրել և վաճառել (իրենց) շարժական գույքը, առանց հանդիպելու Կառավարության կամ Տեղական իշխանությունների կողմից հարուցված որևէ արգելքի: Այդ անձանց կողմից վաճառվող կամ դուրս տարվող գույքն ու իրերը չպետք է են– թարկվեն որևէ մաքսի կամ հարկի: Իսկ ան– շարժ գույքի նկատմամբ սահմանվում է հինգ– ամյա ժամանակամիջոց՝ այն վաճառելու կամ նրա վերաբերյալ կամայական կարգադրու– թյուն անելու համար: Այս ներումը, սակայն, չի տարածվում այն անձանց վրա, որոնք մինչև միամյա ժամանակամիջոցը լրանալը կգործեն դատական պարտքի ենթակա որևէ հանցանք կամ ոճիր: Գրկ. Պարսամյան Վ. Ա., Ա. Ս. Գրի– բոյեդովը և հայ–ռուսական հարաբերություն– ները, Ե., 1947: 10 յ e Փ օ b h T., jioro- Bopbi Pocchh c Boctokom nojiHTHqecKHe h ToproBMe, CIIB, 1896, c. 214–27. Վ. Պարսամյան ԹՈ ՒՐՔ–ՖՐԱՆ Ս ԻԱԿ ԱՆ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱ– ԳԻՐ 1921, Ֆրանկլեն–Բույոնի կամ Անկարայի պայմանա– գիր, կնքվել է հոկտ. 20-ին, Անկարա– յում, Ֆրանսիայի և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության միջև: Նա– խատեսում էր դադարեցնել պատերազ– մական վիճակը պայմանավորվող կողմե– րի միջև և 2 ամսվա ընթացքում ֆրանս. զորքերը դուրս բերել Կիլիկիայից, բա– ցառությամբ Ալեքսանդրետի սանջակի, որը մնում էր ֆրանս. կառավարման տակ՝ թուրք, բնակչության կուլտուրական ավ– տոնոմիայի իրավունքով: Թուրքիան կոն– ցեսիաներ էր տրամադրում ֆրանսիացի– ներին Բաղդադի երկաթուղու սահմանա– մերձ հատվածում: Դա քեմալականների դիվանագիտական հաջողությունն էր, քա– նի որ Ֆրանսիան փաստորեն Ազգային մեծ ժողովը ճանաչում էր որպես Թուր– քիայի օրինական կառավարություն: Միա– ժամանակ, համաձայնագիրը ցույց տվեց, որ քեմալականները հակված են դեպի իմպերիալիստական պետությունների հետ գործարքը, որը հակասում էր այդ նույն օրերին կնքված սովետա–թուրք. պայմանագրին (տես Կարսի պայմանա– գիր 1921): Թ–ֆ. հ. ծանր հետևանքներ ունեցավ Կիլիկիայի քրիստոնյա բնակչության, հատկապես՝ 100 հզ. հայերի համար, որոնք ֆրանս. զորքերի հեռանալուց հետո ստիպված էին մեկընդմիշտ թողնել իրենց հայրենիքը և ապաստան գտնել այլ եր– կըրներում: Գրկ, Սահակյան Ռ. Գ., Թուրք– ֆրանսիական հարաբերությունները և Կի– լիկիան 1919–1922 թթ., Ե., 1970: Veou Paul d ս, La passion de la Cilicie, 1919 – 1922, P., 1954. £>. Թորոսյան ԹՈՒՔ, թքագեղձերից արտազատվող թա– փանցիկ, մածուցիկ, անհամ, անգույն հեղուկ՝ թույլ հիմքային կամ թթվային ռեակցիայով (PH–5,6–7,6): Տեսակա– րար կշիռը՝ 1,002–1,017 (մարդկանց հա– մար): Չափահաս մարդու օրգանիզմում օրական արտադրվում է մինչև 1,5 չ, խո– շոր եղջերավոր կենդանիներինը՝ 40– 60 մինչև 120 ղ Թ., որի բաղադրությունն ու քանակը պայմանավորված են բերանի խոռոչն ընկած նյութերի քիմ. կազմով ու խտությամբ, ինչպես նաև օրգանիզմի ֆունկցիոնալ վիճակով: Կազմված է 98– 99% ջրից և նրա մեջ լուծված օրգ. ու անօրգ. նյութերից: Օրգ. նյութերից են՝ սպիտակուցները, ամինաթթուները, մու– ցինը, տարբեր ֆերմենտներ, վիտա– միններ: Թ. բերանի խոռոչում թըր– ջում է սննդանյութերը և նպաստում կե– րակրագնդի առաջացմանն ու հեշտ ան– ցանելիությանը կերակրափողով ստա– մոքս: Ազդում է նաև ստամոքս–աղիքային համակարգի հյութազատող և շարժիչ