Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/638

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


այլ արտահայտություններ, որոնք մո– ռացության տրվեցին, երբ Մեծ Բրիտա– նիան հասավ իր հետապնդած իմպերիա– լիստական նպատակներին՝ տիրանալով Օսմանյան կայսրությունից անշատված տերիտորիաների մեծ մասին և կոնցեսիա– ներ ստանալով Թուրքիայում: Երկ. BoeHHMe MeMyapbi, t. 1–6, M., 1934– 1937; IIpaBfla o mhphmx floroBopax, t. 1–2, M., 1957. Ջ. Թորոսյան. ԼԾԱԿ, անշարժ կետի շուրջը պտտվող պինդ մարմին՝ պարզագույն մեխանիզմ, որի օգնությամբ կարելի է փոքր ուժով հավասարակշռել մեծը: Լ–ի հիմնական հատկությունն արտահայտվում է Phi= = Qh2 հավասարությամբ, որտեղ P-ն և Q-ն կիրառված ուժերն են, հւ–ը և հ2-ը՝ ուժերի բազուկները (հենման կետից ուժե– րի ազդման գծերին տարված ուղղահայաց– ները): Այն Լ., որի հենման կետը գտնվում է ուժերի կիրառման կետերի միջև, կոչ– վում է առաշին սեռի Լ. (նկ. ա): Եթե երկու ուժն էլ կիրառված են հենման կետի միև– նույն կողմում, ապա այդպիսի Լ. կոչվում է երկրորդ սեռի (նկ. բ): Առաշին սեռի Լ–ի հավասարակշռության համար ուժերը պետք է ունենան միևնույն ուղղությունը, 1-ին սեռի (ա) և 2-րդ սեռի (բ) լծակ իսկ երկրորդ սեռի Լ–ի հավասարակշռու– թյան համար՝ հակադիր ուղղություններ: Ծանրության ուժերի ազդեցությամբ Լ–ի հավասարակշռության տեսությունը տվել է Արքիմեդը: Լ–ի հավասարակշռության ընդհանուր պայմանը տվել է Ռ. Վարի– նիոն (1867): ԼԾԱԿ ԱՏԻՆ ՄԵԻԱՆԻ&Մ, ստորին կարգի qrvLj գնւրի քհչ մ աՆուլ օղակներից ([ծակներից) կազմված tfb- խանիզմ: Հարթ Լ. մ–ի օղակները միանում են հոդակապերով և առաշընթաց զույգե– րով: Տարածական Լ. մ–ներում կիրառվում են նաև գլանային և գնդաձև զույգեր: Պար– զագույն (երկօղակ) Լ. մ. բաղկացած է անշարժ առանցքից (կանգնակից) և նրա շուրշը պտտվող շարժական օղակից: ԼԾԵՆ, գյուղ Հայկական ՄԱՀ Աիսիանի շրշանում, շրշկենտրոնից 14 կմ հարավ– արևելք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է անասնապահությամբ, մեղվաբուծու– թյամբ, պտղաբուծությամբ և կերային կուլ– տուրաների մշակությամբ: Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժկայան, մանկապարտեզ: Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են Անապատ մատուռը (1347), խաչարձաններ, խաչքարերով գերեզման– ներ (XIII –XIV դդ.), գերեզմանոցներ: Հիմնադրել են Խոյից եկածները, 1928-ին:

ԼՀԱՍԱ (տիբեթ.՝ աստվածային վայր), քաղաք Չինաստանում, Տիբեթական ինք– նավար շրշանի վարչական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնը: Գտնվում է Զիչու գետի հովտում, 3650 մ բարձրու– թյան վրա: 50 հզ. բն. (1958): Հնուց եղել է առևտրա–արհեստավորական կենտրոն և տրանսպորտային հանգույց: Լ. Տիբեթի հոգևոր և աշխարհիկ կենտրոնն է:

ԼՃԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, լիմնոլոգիա (< հուն. XCjllvtj – լճակ, լիճ), գիտու– թյուն դանդաղ շրափոխանակություն ունե– ցող ցամաքային ջրավազանների (լճեր, ջրամբարներ) և նրանցում կատարվող ֆիզիկական, քիմ., կենսբ. պրոցեսների փոխադարձ կապերի ողջ համալիրի մա– սին: Լ. աշխարհագրական գիտություն է, սերտորեն կապված հիդրոֆիզիկայի, հիդ– րոքիմիայի, հիդրոկենսաբանության և այլ գիտությունների հետ, օգտագործում է նրանց ուսումնասիրության մեթոդները: Կիրառվում է ժող. տնտեսության տար– բեր բնագավառներում: Լ–յան գլխավոր խնդիրն է որոշել լճերի ու ջրամբարների առանձնահատկություններն ու ջրաբանա– կան ռեժիմը: Այդ նպատակի համար ուսումնասիրվում են շրավազանի ծագումը, չափերը, ափերի և գոգավորության կա– ռուցվածքն ու փոփոխությունները, հա– տակի նստվածքները, ջրային զանգված– ների ֆիզիկական ու քիմ. առանձնահատ– կությունները, ջրաջերմային հաշվեկշիռը, մակարդակի տատանումները ևն: Լ–յան հիմնադիրը շվեյցարացի գիտնա– կան Ֆ. Ֆորելն է (XIX դ. վերջ, XX դ. սկիզբ): Լ–յան զարգացմանը նպաստել են ռուս գիտնականներ Դ. Անուչինի, Լ. Բեր– գի, Ա. Վոյեյկովի, Գ. Վերեշչագինի, ս. Մուրավեյսկու, Ի. Մոլչաււովի ս ուրիշ– ների աշխատությունները: Լ–յան տեսա– կան և կիրառական պրոբլեմները մշակ– վում են ԳՀԻ–ներում, ՄՄՀՄ Մինիստրների խորհրդին առընթեր Հիդրոմետծառայու– թյան վարչությունում, ջրային տնտեսու– թյան մինիստրությունների լաբորատո– րիաներում:

ԼՃԱՅԻՆ ԴՊՐՈՑ» բանաստեղծ– ների (The Lake School of poets), XVIII դ. վերջի –XIX դ. սկզբի անգլիա– կան ռոմանտիկ բանաստեղծների խումբ, որոնք ապրել են Անգլիայի հյուսիսում, այսպես կոչված, «լճերի երկրում»: «Լ. դ.»-ի բանաստեղծներ Ու. Վորդս– Լծեն վորթըէ Ա. Թ. Քոչրիւը և Ռ. Սաութին հայտնի են նաև «լեյկիստներ» (անգլ. lake – լիճ բառից) անունով: Իրենց ստեղ– ծագործությունը հակադրելով XVIII դ. կլասիցիստական ու լուսավորական ավան– դույթին, նրանք ռոմանտիկական ռեֆորմ կատարեցին անգլ. պոեզիայում: Նրանք սկզբում ողջունեցին Ֆրանս, մեծ հեղափո– խությունը, հետագայում երես թեքեցին նրանից: «Լեյկիստներ»-ի քաղ. հայացք– ները գնալով ռեակցիոն դարձան: Տարի– ների հետ անկում ապրեց նաև նրանց պոեզիան: Մակայն վաղ շրջանի լավա– գույն ստեղծագործությունները մինչև հիմա էլ անգլ. պոեզիայի հպարտու– թյունն են:

ԼՃԱՅԻՆ ՆՍՏՎԱԾՔՆԵՐ, ժամանակակից և անցյալ երկրաբանական ժամանակա– շրջաններում լճերի հատակին առաջացած նստվածքներ: Ներկայացված են մեխա– նիկական (խիճ, կոպիճ, ավազ, կավ), քիմ. և օրգ. գոյացումներով: Տարբերում են անուշահամ և աղի լճերի նստվածքներ: Անուշահամ լճերում կուտակվում են մե– խանիկական նստվածքներ (ցայտուն ար– տահայտված շերտայնությամբ մանրա– հատիկ կավային, ինչպես նաև սապրոպել, դիատոմիտ ևն): Բուսածածկի դեպքում լճերը հաճախ վեր են ածվում տորֆա– ճահիճների:

ԼՃԱՇԵՆ (մինչև 1946-ը՝ Օրդաքլու), գյուղ Հայկական ՄՄՀ Սևանի շրջանում, Սևա– նա լճի հյուսիս–արևմտյան ափին, շըրշ– կենտրոնից 5 կմ հարավ–արևմուտք: Կաթ– նաանասնապահական սովետական տ ըն– տես ությունն զբաղվում է նաև հացահա– տիկի, կերային կուլտուրաների, կարտո– ֆիլի մշակությամբ: Ունի միշնակարգ և ութամյա դպրոցներ, կուլտուրայի տուն, գրադարան, մանկապարտեզ, կինո, բուժ– կայան: Լ–ի աշխարհագրական դիրքն ու բնակլիմայական պայմանները դեռևս բրոնզի դարաշրշանում նպաստավոր են եղել երկրագործության և անասնապա– հության զարգացՄան համար: Ինչպես Սևանա լճի ցամաքած մասի բոլոր հու– շարձաններում, այնպես էլ Լ–ի բրոնզե– դարյան դամբարաէադաշտերում հայտնա– բերվել hji մանր ու խոշոր եղշերավոր կենդանիների ոսկորներ և ամբողշական կմախքներ, երկրագործական գործիքներ (կամեր, լծեր, սայլեր ևն), գարու հորեր՝ հացահատիկի և հասկերի մնացորդնե– րով: 1956–73-ին հուշարձանը պեղել է հնագետ Հ. Մնացականյանը: Լ. որպես բնակավայր սկզբնավորվել է մ. թ. ա. IV հազարամյակի վերշին, III հազարամյա– կի 2-րդ քառորդում վերածվել է ամրոցի, որի մնացորդները գտնվում են գյուղից մոտ 3 կմ հվ.: 3–4 մ հաստությամբ չոր լիցքով պարիսպները (կանգուն հատված– ները հասնում են մինչև 7 մ–ի) կառուցվել են բազալտի անմշակ ժայռաբեկորներով: Պարսպի շրջանակները, տարբեր ժամա– նակներում, 3 անգամ ընդարձակվել են; Ուրարտացիներն, ամրոցը գրավելուց հետո, հակառակորդի ուժերը շլատելու նպատակով, պարսպի ներսում կառուցել են նոր ծուղակներ: Ամրոցը շրջապատ– ված է նաև բնական ամրություններով (ձորակներ, քարափներ), ունի 3 շարք հաստ պարիսպներով շրջապատված միջ–