Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.djvu/405

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ԿԻԼԻԿԻԱ (աքքադ, Hilakku, Que, հուն. KiXinta, լաա. Cilicia), հնագույն երկիր Փոքր Ասիայի հարավ–արևելքում, Միջերկ– րական ծովի հյուսիս–արևելյան ափին: Տես Կիւիկյան Հայաստան:

ԿԻԼԻԿԻԱ», առողջապահական, բարոյա– խոսական, ուսումնա–դաստիարակչական հանդես: Լույս է տեսել 1861–75-ին, Կ. Պոլսում, փոՓոխական պարբերականու– թյամբ (ամսագիր, երկշաբաթաթերթ, շա– բաթաթերթ): Խմբագիր՝ Մ. Ցութուճյան: Տպագրել է բժշկ. և առողջապահական բնույթի հոդվածներ, կենցաղային օգտա– կար խորհուրդներ, ընդհանուր տեղեկու– թյուններ՝ տնտեսագիտության, պատմու– թյան և բնագիտության վերաբերյալ, բա– նաստեղծություններ , գրախոսականներ:

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ԲԱՐԲԱՌ, այսպես է կոչվել Զեյթունի, Մարաշի (տես Մարաշի բար՜ բառ), Հաճընի (տես Հաճընի բարբառ), Քիլի սի, Փայասի, Ալեքսանդրետի, Ան– թաքիայի և շրջակա հայաբնակ գյուղերի հայերենը: Ընդհանուր հատկանիշներից են՝ գա II գօ մասնիկով բայի սահմանա– կան ներկայի կազմությունը (գօ ձախին, գաշտօմ), ա>օ հնչյունափոխությունը շեշտ– ված վանկում (բարօբ, բայօբ<պարապ, մօրթ, մօյդ, մօշտ<մարդ), ձայնավորնե– րի ներդաշնակության օրենքը են: Մասնա– վորապես Զեյթունի բարբառը ըստ ձևա– բանական դասակարգման պատկանում է «կա» ճյուղին, ըստ բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ Կիլի– կիայի կամ հվ–արմ. միջբարբաոախմբին: Գրաբարի եռաստիճան բաղաձայնական համակարգը բարբառում ենթարկվել է տեղաշարժ տեղափոխության (ձայնեղ– ները դարձել են խուլ, խուլերը՝ ձայնեղ): Ձայնավոր հնչյուններն են ա, օ, ու, ի, 0 ը, է, ա, օ, ու, ը (-ըա): Շեշտված վանկում՝ օ օ ա>օ (էշխօր<աշխարհ), ի>ը (մըս<միս), է>ի (թիթիվ<թեթև) են: Անձնական դե– րանունների հայցականը գրաբարատիպ է (ըզքիզ, ըգձիզ), բացառականը կազմվում է տրական կամ սեռական հիմքով և էց վերջավորությամբ (քիննէց), գործիակա– նը՝ օվ (քիզմօվ): Գերակատար դերբայն ունի իր, աձ, մօն վերջավորություններ (վերջինս կրավորական բայերի համար): Սահմանական ներկան ու անկատարը կազմվում են գօ մասնիկով (գօ ձախիմ՝ ծախում եմ), իսկ սրանց շարունակականը՝ նույն մասնիկի կրկնությամբ (գօ գուզիմ): Զեյթունի բարբառն ունի մեկ ենթաբար– բառ, որի առավել տարբերակիչ հատկա– նիշներից է ր>յ հնչյունափոխությունը (օյ<օր, դօյս<դուրս): Գրկ. Աճաււյան "«s., Տայ բարբառագի– տություն, Մ.–Նոր Նախիջևան, 1911 («էմին– յան ազգագրական ժողովածու», հ. 8): Ղ ա– ր ի բ յ ա ն Ա., Տայ բարբառագիտություն, Ե., 1953: Ջահուկյան Գ. P., Տայ բարբա– ռագիտության ներածություն, Ե.» 1972: Ռ. Բաղրաւէյան.

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹՅՈՒՆ, Հա– յաաոանյայց Աոայշեչական եկեղեցու նվի– րապետական աթոռներից: Կենտրոնը՝ Ան– թիլիաս: Տես Կաթողիկոսություն Մեծի Տանն Կիչիկիո:

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ, ստեղծվել է XI դարի վերջին քառորդին՝ բյուգանդական և սելջուկյան նվաճողնե– րի դեմ հայերի ազատագրական պայքա– րի շնորհիվ: Ապրել է զարգացման եր– կու ժամանակաշրջան՝ Մեծ իշխանա– պետության (1080–1198) և թագավորու– թյան (1198–1375): Մեծ իշխանապետու– թյան հիմնադիրն է Ռուբեն Ա, թագավո– րությանը՝ Լևոն Ր Մեծագործը: Տես Կի– ւիկյան Հայասաան:

ԿԻԼԻԿԻԱՅԻ ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՉՈՒԹՅԱՆ

ԴՊՐՈՑ, հայկական մանրանկարչության դպրոցներից մեկը, որ կազմավորվել է XII դարում, Կիւիկիայի հայկական պե– տությունում և գոյատևել է մինչև XIV դարի 80-ական թթ.: Տայ ժողովրդի պատ– մության այդ շրջանը նշանավորվել է համազգային մշակույթի վերելքով: Դրա լավագույն վկայություններից է գրքի գեղարվեստական ձևավորումը:tXIItդ. 1-ին կեսից մինչև XIV դ. 50-ական թթ. Դրազարկի, Սկևռայի, Ակների, Դռնե– րի, Բարձրբերդի և հատկապես ՀոոԱկչա– յի գրչատներում աշխատել են տաղանդա– վոր նկարիչներ Գրիգոր Մչիճեցին, Կոս– աանղինը, Վարդանը, Կիրակոսը, Հով– հաննեսը, Թորոս Ռոսփնը, Գրիգոր Պիծակը, Սարգիս Պիծակը և ուրիշներ: Բազմաթիվ են նաև բարձրարվեստ ման– րանկարներով զարդարված ձեռագրերը, որոնց ծաղկողների անունները մեզ չեն հասել: Կիլիկյան պահպանված հնագույն ձեռագրերը հիմնականում գրվել ու պատ– կերազարդվել են Դրազարկի գըր– չատներում (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարան, 1113 թ. և XII դ. սկիզբ, ձեռ. N.JSP 6763 և 7737) և մի շարք գծերով առնչվում են նախորդ շրջաննե– րին (օրինակ, 1166-ի Ավետարան, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. N» 7347): Հայրենիքից գաղթելով և ապաստանելով Բյուզանդիայի արլ. սահմաններում՝ հայերը տարել են բազ– մաթիվ ձեռագրեր, որոնք հետագայում սկզբնաղբյուր են եղել նոր մատյաննե– րի համար: Ստեղծված պ ա տ մ ա–ք աղա– քական իրադրությունների շնորհիվ Կի– լիկիայի հայկական պետությունը անընդ– հատ շփման մեջ է եղել հարևան ժողո– վուրդների մշակույթի ու արվեստների հետ. դա մեծ նշանակություն է ունեցել կիլիկյան մանրանկարչության զարգաց– ման համար: Հիմք ունենալով ազգային հարուստ ավանդույթները, օգտագործե– լով հարևան ժողովուրդների (հատկապես Բյուզանդիայի) գեղարվեստական նվա– ճումն եը՝ Կիլիկիայում ստեղծվել է գրքար– վեստի առանձնահատուկ մի ոճ, որին բնորոշ են նրբագեղ, պլաստիկ ձևերն ու գունային հարուստ համադրությունները: ճոխ պատկերազարդված խորանները կորցրել են իրենց դեկորատիվ–ճարտա– րապետական բնույթը: Անվանաթերթերի հորինվածքները առավել հավասարա– կշռված բնույթ են ստացել: Կիլիկյան պատկերագրությունը, հիմնականում մնա– լով կանոնիկ համակարգերի շրջանակ– ներում, հաճախ դուրս է եկել միջնադար– յան պատկերագրության սահմանափա– կումներից: XII դ. 2-րդ կեսից Ս կ և ռ ա ն դարձել է ԿԻւԻԿյան մանրանկարչության կենտ– րոններից մեկը, որտեղ կազմակերպվել են նոր ոճի հիմնական սկզբունքները: Մեզ հայտնի են Սկևռայի երեք մանրանկարիչ– ներ՝ Վարդանը, Կոաոանդինը և Գրիգոր Մլիճեցին: Սրանց ստեղծագործություննե– րով նոր Փուլ է սկսվում կիլիկյան մանրա– նկարչությունում: XII դ. 2-րդ կեսից Սկև– ռայում ձևավորվել են կիլիկյան գրքար– վեստի հիմնական սկզբունքները: Դրանք որոշակի դրսևորվել են 1173-ին Գրիգոր Մլիճեցու պատկերազարդած Գրիգոր Նա– րեկացու «Մատյան ողբերգության» ձե– ռագրում (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարան, ձեռ. N 1568): Անվա– նաթերթի նուրբ ծաղկազարդումներից բացի մանրանկարիչը ստեղծել է Գրիգոր Նարեկացու չորս դիմանկար: Այս առու– մով 1173-ի «Նարեկը» առանձնակի տեղ է գրավում ողջ հայկ. մանրանկարչությու– նում: XII դ. վերջին տասնամյակի Կ. մ. դ. բնութագրող հուշարձաններից են նաև 1193-ին Կոստանդինի պատկերազարդած ձեռագիրը (Վենետիկի Մխիթարյան մա– տենադարան, ձեռ. N* 1635) և 1197-ին Գրիգոր Մփճեցու ծաղկած «Սկևռայի Ավե– տարանը» («Լվովի Ավետարան»): Եթե 1173-ի «Նարեկի» ֆիգուրատիվ պատկեր– ներում դեռ առկա են նախորդ շրջանին բնորոշ վերապրուկները, ապա նոր ոճը առավել ցայտուն է արտահայտվել 1193-ի և 1197-ի ձեռագրերում: XIII դ. 1-ին կե– սին կիլիկյան մանրանկարչության զար– գացումը կարճատև դադար է ապրել: Հե– թում Ա–ի թագավորության շրջանում Կի– լիկիայում մշակույթի զարգացման համե– մատաբար բարենպաստ պայմաններ են ստեղծվել: XIII դ. 2-րդ կեսին Կիլիկիայի մանրանկարչությունը հասել է ծաղկման ամենաբարձր փուլին: Լայն գործունեու– թյուն են ծավալել Ակների, Դռների ու Բարձրբերդի գրչատները: Այդ վանքերի բարգավաճումը ակամա կապվում է Հով– հաննես Արքաեղբոր անվան հետ: Լինելով շնորհալի գրիչ՝ նա հաճախ ինքն է արտա– գրել (գուցե և պատկերազարդել) ձեռա– գրերը (1266-ի «Մասունք Աստվածաշնչի», ձեռ. JSP 4243, 1270-ի Աստվածաշունչ, ձեռ. JSP 345, երկուսն էլ՝ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մատենադարանում, 1278-ի «Գիրք Մողոմոնի», Վենետիկի Մխիթարյան մատենադարան, ձեռ. N 376 ևն), • որոնց մանրանկարները գրքի ձևավորման յուրահատուկ սկզբունքներով են կատարված, հակառակ մինչ այդ եղած սովորությունների, երբ ձեռագրերը զար– դարվում էին խորաններով ու տերունա– կան պատկերներով: Ակներում, Դռներում և Բարձրբերդում պատկերազարդված մատյանների հիմնական հարդարանքը, գլխազարդերի հետ մեկտեղ, եղել են բիբ– լիական հերոսների (առաքյալներ, մար– գարեներ) պատկերները: Մյուս կողմից՝ կատարման բարձր տեխնիկայի ու առան– ձին տիպերի մեկնաբանությամբ այդ ձե– ռագրերի մանրանկարները որոշ աղերս– ներ ունեն բյուգանդական մանրանկար– չության հետ: Հովհաննեսի անվան հետ կապված ձեռագրերը մի ինքնուրույն խումբ են կազմում, և հիշատակված վան– քերի գրչատները համախմբվում են որ– պես մի ամբողջական՝ «Հովհաննես Ար– քաեղբոր դպրոց»: Տռոմկլայի գրչատների գործու– նեության սկիզբը պետք է համարել XII դ.