Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/123

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


րակվեց «Կարմիր չուրեր* թերթը: Դա սփյուռքահայ առաշին կոմունիստական պարբերականն էր, որը հետագայում դար– ձավ ԲԿ (տ. ս.) Կ հայկ. օրգանը: 1920-ին ԲԿ(տ. ս.) Կ Կենտկոմի քարտու– ղար Վ. Կոլարովի նախաձեռնությամբ Պլովդիվում ստեղծվեց հայ աշխատավոր– ների մեշ հեղափոխական աշխատանք կազմակերպող հատուկ մարմին՝ ՀՄա– մուչի կոմիտե», որը ղեկավարելու էր Բուլղարիայում գործող բոլոր հայկ. կո– մունիստական խմբերի գործունեությու– նը: 1921-ի փետրվարին գումարվեց բուլ– ղարահայ կոմունիստների առաշին կոն– ֆերանսը, որտեղ մշակվեցին կոմունիս– տական խմբերի աշխատանքի գաղափա– րական և կազմակերպական սկզբունքնե– րը: Կոնֆերանսից հետո բուլղարահայ կոմունիստական խմբերի աշխատանքնե– րի ղեկավարումը իրականացնելու էր ԲԿ(տ. ս.)Կ Կենտկոմը, իսկ խմբերի ան– դամները ներգրավվեցին ԲԿ(տ. ս.)Կ շար– քերը: Գրկ - Խաչատրյան Ռ–Տ., Արտասահ– մանի հայ կոմունիստական մամուլի պատմու– թյունից, Ե., 1960: Ռ. Խաչատրյան «ՀԱՅ ԲԱՆՎՈՐ ՀԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆՆԵՐԻ

ԱՍՈՑԻԱՑԻԱ», Կովկասի բանվորական հեղափոխական առաջին կազմակերպու– թյուններից: Գործել է Թիֆլիսում, 1892– 1895-ը: Հիմնադիր կազմում էին Ա. Խու– մարյանը, Ս. Խանոյանը, Ս. Տեր–Ստեփան– յանը, Ս. Տեր–Սիմոնյանը, Ա. Խաժակյա– նը, Ա. Մարտիկյանը U ուրիշներ: «Հ. բ. հ. ա.»-ի ծրագրով նախատեսվում էր բոլոր գործարանները հանձնել բանվորներին, հողը դարձնել հանրային սեփականու– թյուն, վերացնել ազգային խտրականու– թյունը, տալ մամուլի, խոսքի, խղճի, ժո– ղովների ազատություն, ապագա ազատ Հայաստանում ստեղծել դեմոկրատական հանրապետություն են: Կազմակերպու– թյունն ուներ ընդհատակյա տպարան, հրատարակում էր «Ազատ Հայաստան» թերթը՝ պրոպագանդելով սոցիալիստա– կան գաղափարներ և ծանոթացնելով Կ. Մարքսի ուսմունքին: Կրելով նարոդ– նիկների և հնչակյանների ազդեցությու– նը՝ ասոցիացիան հստակ պատկերացում չուներ հեղափոխական պայքարում բան– վոր դասակարգի դերի մասին: Աակայն «Հ. բ. հ. ա.» գաղափարական պայքար էր մղում դաշնակցության դեմ և մերկաց– նում եվրոպական դիվանագիտության խարդախությունները «Հայկական հար– ցում»: 1894-ին ասոցիացիան պառակտվեց երկու թևի՝ նացիոնալիստական, որն իր ձեռքը գցեց «Ազատ Հայաստանը», U հե– ղափոխական, որը Ա. Խումարյանի ղեկա– վարությամբ հիմք դրեց «Կռիվ» թերթին: Հեղափոխական թևը հետագա ջանքեր գործադրեց իր խմբակները ստեղծել Կար– սում, Ալեքսանդրապոլում, Գանձակում, Բաք վում և այլուր: 1895-ին ցարական ոս– տիկանությանը հաջողվեց ջախջախել «Հ. բ. հ. ա.»: Ասոցիացիան այն անդրա– նիկ կազմակերպություններից էր, որ հայ իրականության մեջ հող նախապատրաս– տեց մարքսիստական խմբակների առա– ջացման համար: Ի/.Բարսեղյան «ՀԱՅ ԲԺԻՇԿ», բժշկական, առողջապա– հական և գիտական ամսաթերթ: Լույս է տեսել 1924–25-ին, Բոստոնում: Տնօրեն– խմբագիր՝ Հ. Ծովիկյան; Տպագրել է հոդ– վածներ հիվանդությունների, դրանց տա– րածման եղանակների և բուժման ուղինե– րի մասին, համառոտ տեղեկություններ հաղորդել նոր դեղամիջոցների վերաբեր– յալ: Կարևոր դեր է հատկացրել կանխար– գելիչ բժշկությանը, ծանոթացրել մանկա– կան հիվանդություններին և դրանց բուժ– ման մեթոդներին, բարձր գնահատել ֆի– զիկական դաստիարակության դերը առողջության պահպանման գործում և այդ ուղղությամբ Սովետական Հայաստա– նում տարվող աշխատանքները: Ներկա– յացրել է էջեր հայ բժշկագիտության պատ– մությունից, գրախոսականներ: «Բժշկա– առողջապահական հարցարան» խորա– գրի տակ տեղեկություններ է հաղորդել բժշկության տարբեր հարցերի մասին: Տ. Վարդանյան «ՀԱՅ ԲՈՒԺԱԿ», բժշկական և առողջա– պահական ամսաթերթ: Լույս է տեսել 1920–25-ին, սկզբում Կ. Պոլսում, 1923-ից՝ Ալեքսանդրիայում: Խմբագիրներ՝ Մ. Գա– րակյոզյան, Հ. Թաշչյան: Նպատակն էր մատչելի դարձնել բժշկա–առողջապահա– կան գիտելիքները, ընթերցողներին հա– ղորդել բժշկագիտական նորություններ, հայացնել գիտական լեզուն: Օժանդակել է հայկ. բժշկ. կազմակերպությունների գործունեությանը, հրատարակել է գիտա– հանրամատչելի գրականություն; Տպագրել է հոդվածներ սոցիալական և դպրոցական առողջապահության, կանխարգելիչ բժըշ– կության, վարակիչ հիվանդությունների մասին, ինչպես նաև հուշագրություններ նշանավոր հայ բժիշկների կյանքի և գոր– ծունեության վերաբերյալ: Աշխատակցել են բժիշկներ, դեղագործներ: 1921-ին լույս է տեսել «Դարման–Հայ բուժակ» ան– վամբ («Դա/*ւ/ան»-ին միանալով): «Հ. բ.»-ին նախորդել է «Հայ բժիշկ» պատկե– րազարդ ամսաթերթը (1919): ՀԱՅ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆՈՒ– ԹՅԱՆ ԱՇԽԱՏԱՎՈՐՆԵՐԻ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ (Հայաստանի գեղարվեստական աշխա– տավորների միություն, Հայ գեղարվես– տական աշխատավորների միություն, Հայ գրողների միություն), Հայաստանում սո– վետական կարգեր հաստատվելուց հետո առաջին գրական միավորումը: Հիմնվել է 1921-ի դեկտեմբերի 15-ին՝ Ց. Խանզադ– յանի, Պ. Մակինցյանի, Հ. Սուրխաթյանի, Տ. Հախումյանի և այլոց մասնակցությամբ: Միության նպատակն էր «նպաստել հայ ինքնուրույն և թարգմանական գրականու– թյան զարգացմանը, առաջ բերել գրական նորանոր արժեքներ և ի մի ժողովել գե– ղարվեստական գրականության անկազ– մակերպ ու ցրված աշխատավորներին»: Միությունը գոյություն է ունեցել մինչև 1922-ի դեկտեմբերի 25-ը՝ Հայաստանի սքրոչետարական գրողների ասոցիացիայի ստեղծումը: Հ. Դավթյան ՀԱՅ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ Կ. Պ ո լ ս ու մ, հիմնադրվել է 1919-ին: Նպատակն էր վերակենդանացնել ազ– գային արվեստի ավանդույթները, դրանք համադրել նոր ժամանակների գեղար– վեստական միտումներին, քաջալերել և հովանավորել հայ կերպարվեստագետ– ներին, քաղաքակիրթ աշխարհին ծանո– թացնել հայ արվեստին: Հ. գ. մ–յան ջան– քերով Փոքր Ասիայի քաղաքներից ու գավառներից հավաքվել են հայկ. ձեռա– գրեր, գորգեր, կիրառական արվեստի այլ ստեղծագործություններ, ցուցահանդես– ներ կազմակերպվել Կ. Պոլսում, հովա– նավորվել հայ արվեստին նվիրված ուսում– նասիրությունների հրատարակությունը: Մ. Ղազար յան ՀԱՅ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏՍՍԻՐԱՑ ՄԻՈՒԹՅՈՒՆ, հիմնվել է 1920-ին, Կահիրեում: Նպատակն էր «համախմբել կազմակերպված ուժի մը շուրջ գաղութի երկսեռ երիտասարդու– թյանը, վառ պահել ու բարձրացնել անոր մեջ գեղարվեստի ճաշակը»; Միությունն ունի թատերախումբ, ինչպես նաև երա– ժըշտական և կերպարվեստի բաժիններ, որոնք կազմակերպում են համերգներ հայ երաժիշտների ու երգչախմբերի մաս– նակցությամբ, և հայ նկարիչների ստեղ– ծագործությունների ցուցահանդեսներ: Հ. գ. մ–յան աշխատանքներին մասնակցել կամ մասնակցում են բանաստեղծ Վ. Թե– քեյանը, նկարիչ Օ. Ավետիսյանը, ծաղ– րանկարիչ Ա. Սարուխանը, դիրիժոր Գ. Հակոբյանը, երաժիշտներ Գ. Ալեմ– շահը, Ա. Պատմագրյանը և ուրիշներ: 1944-ից աշխուժացել են միության կապերը Սովետական Հայաստանի հետ: Հ. գ. մ–յանը կից գործում է Հայ ուսանողական միությունը: Հ. ԹոփուզյաԱ «ՀԱՅ ԳԻՐ», գեղարվեստական, հասարա– կական–գիտական ամսագիր: Լույս է տե– սել 1938–44-ին, Բեյրութում: Տնօրեն– խմբագիր՝ Վ. Այգունի (Պաղճյան): Տպա– գրել է սփյուռքի (հիմնականում Սիրիայի և Լիբանանի) երիտասարդ գրողների ըս– տեղծագործությունները, գրախոսական– ներ դրանց վերաբերյալ: Կարևոր տեղ է հատկացրել սովետահայ գրականությանը, Հայաստանի մշակութային վերելքն ար– տացոլող նյութերին: Ջատագովել է հայ և արաբ ժողովուրդների բարեկամությու– նը, թարգմանաբար ընթերցողներին ներ– կայացրել արաբ, ժամանակակից գրակա– նության նմուշներ: «Հ. գ.» անդրադարձել է նաև արևմտաեվրոպական գրականու– թյանը և արվեստին, տպագրել հոդված– ներ նախապատերազմյան շրջանի գրա– կան շարժումների, գեղանկարչության և արվեստի մյուս բնագավառների հարցե– րի վերաբերյալ: Գ. Քեշիշյան «ՀԱՅ ԳԻՐ», գրականության և արվեստի պարբերաթերթ: Լույս է տեսել 1946-ին, Աթենքում: Հրատարակիչ–խմբագիր՝ Վ. Դաքեսյան: Նպատակն էր սփյուռքի երիտասարդությանը ներկայացնել հայ գրականությունն ու արվեստը, սերտ հա– րաբերություններ ստեղծել հույն առաջա– վոր գրողների հետ; Տպագրել է սփյուռ– քահայ երիտասարդ գրողների ստեղծա– գործությունները, թատերական–քննադա– տական հոդվածներ, թարգմանություններ հունական գրականությունից: Պարբերա– կանին աշխատակցել են Պ. Լամպաջյանը, Շ. Շահրիկյանը, Պ. Աարգիսյանը, Վ. Վահ– յանը, Գ. Գյուլյանը և ուրիշներ: վ. Դայչեսյան ՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆ ԸՆԿԵՐՈՒԹՅՈՒՆ, հիմնվել է Երևանում, 1926-ի սեպտեմբերին: Նրա մեջ մտնում էին համեմատաբար փոքրա– թիվ, այսպես կոչված, «աջ» ուղեկիցնե–