Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/250

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


լիստական դեմոկրատիայի հետագա զար– գացումն ապահովում է հասարակության բոլոր անդամների ակտիվ մասնակցու– թյունը հասարակական գործերի կառա– վարմանը: Վ. Մուսախանյան

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔ, մասսայական գիտակցության վերաբերմունքը հասա– րակական կյանքի կարևոր և վիճելի հար– ցերի, ինչպես նաև առանձին անձանց ու հաստատությունների գործունեության նկատմամբ: Հ. կ. առնչվում է հասարակա– կան գիտակցության բոլոր հայտնի ձևե– րին և յուրովի արտացոլում է հասարակու– թյան կամ նրա առանձին խմբերի շահերը: Հասարակության զարգացման սկզբնա– կան շրջանում լինելով հասարակական կյանքի հիմնական կարգավորող գործո– նը (ավանդույթը, վարքի նորմաները և ընդհանրապես կենսակերպի ստերեոտի– պերը կարող են դիտվել որպես Հ. կ–ի թանձրացումներ)՝ Հ. կ. աստիճանաբար իր ֆունկցիաների նշանակալի մասը զի– ջել է պնաական–իրավական հարկա– դրանքին: Բուրժուազիայի հռչակած դե– մոկրատական ազատությունները նշանա– վորեցին հասարակական կյանքում Հ. կ–ի իրավունքների վերականգնումը: Սակայն այստեղ ակնհայտ է նաև հակառակ մի– տումը՝ Հ. կ–ի ֆունկցիաների և գործու– նեության ոլորտների սահմանափակում, պաշտոնապես ցանկալի Հ. կ–ի ծրագրա– վորում ևն: Ընդունելով հասարակական կյանքում Հ. կ–ի կարևոր դերը՝ բուրժ. հե– տազոտողները, որպես կանոն, պնդում են, որ այն մոլորությունների, նախա– պաշարմունքների, ստերեոտիպերի և այլ իմացական կազմավորումների թերարժեք զետեղարան է: Այս դատողությունները նպատակ ունեն հիմնավորելու, որ դեմո– կրատիան տեսականորեն սնանկ է, գործ– նականորեն՝ կործանարար: Սոցիալիս– տական հասարակարգում հասարակական կյանքի խորը և իսկական դեմոկրատաց– ման, մասսայական գիտակցության լա– վատեղյակության աճի, նրանում գիտա– կանության տարրերի մեծացմանը զուգ– ընթաց, Հ. կ. վերածվում է հասարակական կյանքը ավելի ու ավելի ճիշտ արտացո– լող հոգևոր երևույթի և, հետևաբար, դառ– նում է հասարակական պրոբլեմների լուծ– ման կարևոր միջոցներից մեկը: Ընտրու– թյունները, հանրաքվեները, համաժողո– վըրդական քննարկումներն հասարակա– կան ամենանշանակալի գործողություն– ների կատարման և դրանց օրինականաց– ման լավագույն հիմքն են: Հ. կ., որպես պետական հաստատու– թյունների գործունեության նկատմամբ յուրատեսակ հսկողություն իրականացնող և նրանցից վեր կանգնած ուժ, կատարում է երեք հիմնական ֆունկցիա. 1. վերա– հսկման՝ որոշակի վերաբերմունք է ցույց տալիս հասարակական իրադարձություն– ներին, պետական հաստատությունների և անհատների գործունեությանը. 2. խոր– հըրդատու՝ խորհուրդ է տալիս, հասարա– կական հարցերի լուծման՛ վերաբերյալ իր ցանկություններն է արտահայտում, որոնք գործնականում արդյունավետ են լինում հատկապես այն դեպքում, երբ պաշտո– նական կողմը այդ հարցերն առաջադրում է իրոք խորհուրդ ստանալու և կողմնորոշ– վելու նպատակով. 3. դիրեկտիվ՝ վճիռ է կայացնում, իր կամքն է թելադրում որո– շակի հարցերի կապակցությամբ: Հ. կ., մշակելով հասարակական վար– քի որոշակի նորմաները, նաև կարգավո– րում է անհատների և հասարակական խըմ– բերի հարաբերությունները: Հ. կ. կարող է ձևավորվել տարերայնորեն կամ պետա– կան հաստատությունների նպատակա– սլաց գործունեության հետևանքով: Սա– կայն բոլոր դեպքերում նրան ամբողջա– պես բնորոշ է ոչ պաշտոնականությունը: Գրկ. YjiefloB A.K., 06m;ecTBeHHoe MHe- Hue coBeTcicoro o6in,ecTBa, M., 1963; T p y- ա h h B. A., Mhchhh o MHpe h mhp mhchhh, M., 1967. Ս. Մուրադյան.

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԵՑՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՀԱ–

ՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԳԻՏԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ, պատ– մական մատերիալիզմի կատեգորիաներ, որոնցով բնորոշվում են հասարակության նյութական և հոգևոր կողմերը, դրանց կապն ու փոխազդեցությունը: Հ. կ. և հ. գ. փոխհարաբերությամբ բացահայտ– վում է հասարակության նկատմամբ փի– չիսոփայության հիմնական հարցի յուրօ– րինակությունը: Հասարակական կ և ց ու թ յ ու ն ը հասարակության նյու– թական կյանքն է՝ նյութական բարիքների արտադրությունը և այն հարաբերություն– ները, որոնց մեջ մարդիկ մտնում են այդ արտադրության պրոցեսում: Հասա– րակական գիտակցությունը հասարակական կեցության արտացոլումն Լ և, որպես այդպիսին, իր ծագմամբ երկ– րորդային է, նրանից ածանցյալ, արտա– հայտում է հասարակական կյանքի հո– գևոր կողմը՝ մարդկանց կրոնական, Փիլ., բարոյական, գիտական և մյուս պատկե– րացումները: Կ. Մարքսը և Ֆ. էնգելսը, ստեղծելով գիտական պատմափիլիսոփայություն, կարողացան նաև բացահայտել հասարա– կության նյութական և հոգևոր ոլորտների կապն ու փոխազդեցությունը, ապացուցել, որ «ոչ թե մարդկանց գիտակցությունն է որոշում նրանց կեցությունը, այլ ընդհա– կառակն, նրանց հասարակական կեցու– թյունն է որոշում նրանց գիտակցությունը» (Մարքս Կ. և Էնգելս Ֆ., Ընտիր երկեր, հ. 1, էջ 689): Հասարակության զարգաց– մանը և առաջադիմությանը զուգընթաց հասարակական գիտակցությունը հան– դես է գալիս որպես բնության և հասարա– կության օրինաչափությունների իմացու– թյուն, առաջանում են նրա տարբեր ձևերը (կրոն, փիւիսոփայություն, բարոյակա– նություն, քաղաքական գաղափարախո– սություն, գիւոություն ևն): Պատմական մատերիալիզմը, փիլիսոփայության հիմ– նական հարցի շրջանակներում բացահայ– տելով հասարակական կեցության որոշիչ նշանակությունը հասարակական գիտակ– ցության նկատմամբ, միաժամանակ հաս– տատում է վերջինիս ակտիվությունը և հարաբերական ինքնուրույնությունը: Հա– սարակական գիտակցությունն ունի իր զարգացման ներքին տրամաբանությունը և մեխանիզմը: Հասարակական կեցության մեջ տեղի ունեցող ոչ բոլոր փոփոխու– թյուններն են, որ անմիջականորեն, առա– վել ևս միանշանակ ձևով, կարող են Փո– փոխություններ առաջացնել հասարակա– կան գիտակցության մեջ: Պատմականո– րեն լինլով նյութական հարաբերություն– ների ծնունդ՝ հասարակական գիտակցու– թյունը ձեռք է բերում նաև հարաբերական կայունություն, ինքնուրույնություն, զար– գացման ներքին տրամաբանություն, որոնք դուրս են գալիս կեցության օրինա– չափությունների սահմաններից: Այսպի– սի յուրահատկությունների շնորհիվ հա– սարակական գիտակցությունը դառնում է նաև ակտիվ ու ներգործուն, պատմական որոշակի պայմաններում այն կարող է ազդել կեցության վրա՝ կարգավորել, ուղ– ղություն տալ հասարակական երևույթնե– րի ընթացքին, նպաստել հասարակական առաջադիմությանը՝ եթե արտահայտում է առաջադեմ դասակարգերի գաղափարա– խոսությունը, կամ հակազդել նրան՝ եթե արտահայտում է հետադեմ դասակարգերի գաղափարախոսությունը: Պատմական մատերիալիզմը, մերժելով հասարակության իդեալիստական և գռե– հիկ մատերիալիստական բացատրություն– ները, գտնում է, որ Հ. կ. և հ. գ. գտնվում են մշտական փոխազդեցության մեջ: Երբեք չի կարելի հասարակական գիտակցու– թյունը կտրել իր սոցիալական հիմքից կամ ժխտել գիտակցության ակտիվ դերն ու վերափոխիչ նշանակությունը: 9–. Մխիթարյան

ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆ– ՆԵՐ, բազմապիսի կապեր, որոնք առա– ջանում են սոցիալական խմբերի, դասա– կարգերի, ազգերի միջև ու դրանց ներսում՝ տնտեսական, սոցիալական, քաղաքական, մշակութային կյանքի և գործունեության պրոցեսում: Բաժանվում են առաջնային (նյութական) և երկրորդային (գաղափա– րական) հարաբերությունների: Նյութա– կան (տնտ., արտադրական) Հ. հ. մարդ– կանց կամքից և գիտակցությունից ան– կախ, օբյեկտիվ անհրաժեշտությամբ գո– յացող, նյութական բարիքների արտա– դրությանն ուղղված գործունեության հե– տևանք են: Գաղափարական (քաղ., իրա– վական, բարոյական ևն) Հ. հ. առաջա– նում են նյութական Հ. հ–ի բազայի վրա և վերջինի վերնաշենքն են (տես Բազիս և վերնաշենք): Անհատները Հ. հ–ում հան– դես են գալիս որպես սոցիալական որևէ հանրության, խմբի անդամ, ներկայացու– ցիչ: Հ. հ. դիալեկտիկական փոխազդե– ցության մեջ են մարդկանց անձնական հարաբերությունների հետ և որոշում են այդ հարաբերությունների էական կողմե– րը: Սոցիալական տարբեր խմբերի, հան– րությունների, կազմակերպությունների Հ. հ. որոշվում են արտադրական հարա– բերությունների պատմականորեն որո– շակի համակարգում ունեցած նրանց տե– ղով, սոցիալական այլ խմբերի հետ ունե– ցած փոխհարաբերություններով (տես Ար– տադրողական ուժեր և արտադրական հա– րաբերություններ): Յուրաքանչյուր հասա– րակական–տնտ. ֆորմացիայի համար Հ. հ. պատմականորեն կոնկրետ և յուրահա– տուկ են: Սեփականության տվյալ ձևի արմատական առանձնահատկություններն արտահայտող հարաբերությունները կա– յուն են, համեմատաբար տևական, իսկ հասարակության ներսում, դասակարգա– յին փոխհարաբերություններում կատար–