Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/394

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


որոնք ճնշման տակ շարժվող ջրի էներ– գիան Փոխակերպում են պտտման մե– խանիկական էներգիայի (տես Հիդրավփ– կական տուրբին), որն էլ իր հերթին փո– խակերպվում է էլեկտրական էներգիայի (տես Հիդրոգեներատոր): ՏԷԿ–ի ճնշումն առաջանում է օգտագործվող հատվածում պատվարով (նկ. 1) կամ դերիվացիայով Նկ. 1.պատվարով գետի անկման համակենտրոնացման սխեմա. ՎԲ–վերին բիեֆ, ՍԲ–ստորին բիեֆ, ճբ– բրուտտո ճնշումը Նկ. 2. դ էրիվացիայով գետի անկ– մ ա ն համակենտրոնացման սխեմա. ՎԲ–վերին բիեֆ, UP––ստորին բիեֆ, ճ.բ–բրուտտո ճնշումը Նկ. 3. պատվարով U դերիվացիա– յով գետի անկման համակենտ– րոնացման խառը սխեմա. ՎԲ – ւ]Եբին բիեֆ, ՍԲ–ստորին բիեֆ, <1բ–բրուտտո ճնշումը (նկ. 2), կամ էլ թե" մեկով, թե՝ մյուսով (նկ. 3), գետի անկման համակենտրոնա– ցումով: ՏԷԿ–ի հիմնական էներգետիկա– կան սարքավորումները տեղադրվում են ՏԷԿ–ի շենքում, մեքենայական սրահում՝ հիդրոագրեգատները, օժանդակ սարքա– վորումները, ավտոմատ կառավարման և վերահսկման հարմարանքները, կառա– վարման կենտրոնական սրահում՝ օպե– րա տոր–դիսպետչերի վահանը կամ ՏԷԿ–ի ավտոօպերատորը: Տրանսֆորմատորա– յին ենթակայանը տեղադրվում է ինչպես ^ԷԿ–ի շենքում, այնպես էլ առանձին շեն– քերում կամ բացօդյա: Ըստ տեղակայված հզորության՝ ՏԷԿ–երը լինում են խոշոր (250 Մվտ–ի ց բարձր), միշին (մինչն 25 Մվւռ) և փոքր (մինչև 5 Մվա): ՀԷԿ–ի հզորությունը կախված է ջրի անկումից առաջացած ճնշումից, ջրի ծախսից և հիդ– րոագրեգատների օ. գ. գ–ից: Տարբերում են ՀԷԿ–երի աշխատանքի տարեկան, շա– բաթական և օրական կարգավորման ռե– ժիմներ: Ըստ ջրային ռեսուրսների օգտա– գործման սխեմայի և ճնշումների համա– կենտրոնացման, ՏԷԿ–երը լինում են՝ գե– տահունային, պատվարամերձ, դերիվա– ցիոն, պատվարա–դերիվացիոն, հիդրո– կուտակիչ և մակընթացային: Գետա– հուն ա յ ի ն և պատվարամերձ ՏԷԿ–երը կառուցում են հարթավայրային ջրառատ, լեռնային և հատկապես նեղ գետահովիտներ ունեցող լեռնային ջըր– հոսքերի վրա: Այս ՏԷԿ–երի համար բնո– րոշ են 30– 40 մ ճնշումները: XX համա– գումարի անվ. Վոլգայի ՀԷԿ–ը գետահու– նային տիպի առավել խոշոր կայաններից է: Դերիվացիոն ՏԷԿ–ում գետի անկման համակենտրոնացումը ստեղծ– վում է դերիվացիայի միջոցով: Այս ՀԷԿ–երը կառուցում են լեռնային պայման– ներում, գետի բնական մեծ թեքություննե– րի դեպքում: ՀԷԿ–երի շարքում հատուկ տեղ են գրավում հիդրոկուտակի– չային (ՏԿԷԿ) (ջրակուտակիչ) և մակ– ընթացային Էլեկտրակայանները (ՄԷԿ): ՀԿԷԿ–եր կառուցում են հզոր էներգահա– մակարգերում լարվածապահային բեռն– վածությունները ծածկելու համար: ՝՝տԿԷԿ–ի առանձնահատկությունը՝ կուտա– կել էներգիան, հիմնված է այն բանի վրա, որ էներգահամակարգում ջերմաէլեկտրա– կայանի նվազագույն բեռնվածքի ժամա– նակահատվածում էլեկտրաէներգիան օգ– տագործվում է ՏԿԷԿ–ի ագրեգատների կողմից, որոնք, պոմպային ռեժիմով աշ– խատելով, ջուրը ջրամբարից մղում են վերին կուտակման ավազան: Այս եղանա– կով կուտակված էներգիան լարվածա– պահային բեռնվածության ժամանակ վե– րադարձվում է էներգահամակարգ, որով ՏԿԷԿ–ը հարթում է ջերմաէլեկտրակայան– ների աշխատանքի ռեժիմը, բարելավում գեն հրացվող հզորությունների կազմու– թյունը, որն էլ հանգեցնում է վառելի– քի տնտեսմանը էներգահամակարգում: ՀԿԷԿ–ը տարբերվում է սովորական ՏԷԿ–ից նրանով, որ այն ընդունակ է գործելու և որպես պոմպակայան: Այս նպատակով ՏԿԷԿ–ը սարքավորվում է դարձունակ հիդրոմեքենաներով: Նկ. 4. Տաթեի հիդրոէլեկտրակայանի ընդհա– նուր տեսքը Նկ. 5. Քանաքեռի հիդրոէլեկտրակայանի ընդ– հանուր տեսքը Առանձին ՏԷԿ–եր կամ ^ԷԿ–երի կաս– կադներ, որպես կանոն, համակարգում աշխատում են կոնդենսացիոն էլեկտրա– կայանների , ջերմաէլեկտրակենտրոննե– րի, ատոմային էլեկտրակայանների, գա– զատուրբինային տեղակայանքների հետ համատեղ: Առաջին հիդրոէլեկտրական տեղակա– յանքները (հզորությունը ընդամենը մի քանի 100 վա) կառուցվել են Գերմանիա– յում և Անգլիայում (1876–81): Ռուսաս– տանում առաջին արդյունաբերական ՀԷԿ–ը (270 կվա հզորությամբ) գործարկ– վեց 1895–96-ին, Պետերբուրգում: Առաջին էլեկտրական լամպերը Տայաստանում վառվել են 1903-ին, Դիլիջանում: Աղ աո և գետից առբերվող ջրով պտտվող անիվը աշխատեցնում էր Փայտասղոցարանի շըր– ջանաձև սղոցը: Անվի մեխանիկական էներգիան հաղորդելով 10 կվա հզորու– թյան և 230 վ լարվածության հաստատուն ՀՍՄՀ հիդրոէլեկտրակայանների բաժինը հզորություննե– րի U էլեկտրաէներգիայի հաշվեկշոում 1913 1928 1935 1940 1953 1963 1966 1971 1977 էլեկտրակայանների սահմանված հզո– րությունը, Մվա ՏԷԿ–երի բաժինը հաշ– վեկշռում, % 3,16 70 7,0 100 29,0 100 113,1 100 391,1 100 771,5 80 1270,5 49 2075,3 37 2701,0 34 էլեկտրաէներգիայի արտադրությունը, մլն կվւո.ժ ՏԷԿ–երի բաժինը հաշ– վեկշռում, % 5,5 58 20,6 100 120,3 100 395,3 100 2028,3 100 2713,1 91 3606,1 36 7284,6 18 10011,4 12