Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/566

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


բարձրարվեստ մի կոթող է, որ նշանակա– լի չափով զարգացնելով Կոմիտաս կա՜ թողիկոսի «Անձինք նուիրեալք» շարա՜ կանի գրական ու երաժշտ– բաղադրիչն ե" րի կառուցվածքային լավագույն եաակա՜ նիշները, անմիջականորեն նախապատ՜ րաստում է Ներսես Շնորհալու՝ Ավարայ՜ րի ճակատամարտի հերոսներին ոգեկո– չող «Նորահրաշ պսակաւոր» աոեղծա՜ գործությունը: Երկ. Աբրահամյան Ա. Գ., Հովհան– նես Իմաստասերի մատենագրությունը, Ե.. 1956: Գրկ. Ա լ ի շ ա ն Ղ., Սարկաւագ ՍոՓեստես, տես նրա «Ցուշիկք հայրենեաց Հայոց», հ. 2, Վնտ., 1870, էջ 279–307: Աtբ եtղ յtա ն Մ., Հովհաննես Սարկավագ վարդապետ, Երկ., հ. 4, Ե., 1970: Թ ու մ ա ն յ ա ն Բ., Հայ աստղագիտության պատմություն, Ե., 1964: Գրիգորյան Գ. Հ., Հովհաննես Իմաս– տասերի Փիլիսոփայական հայացքները, «ՊԲՀ», 1958, Nq 3: Միրումյան Կ. Ա., Հովհաննես Սարկավագի երկու իմաստասի– րական գրվածքները U նրանց արժեքը, «ՊԲՀ», 1979, JSo 2: Ա. Մարւոիրոսյան, Գ. Գրիգորյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԵԲԱՍՏԱ5Ի (ծն. թ. անհա.– 1830, Սեբասաիա), հայ պատմիչ, բանաստեղծ, եկեղեցական գործիչ: 1797-ին ձեռնադրվել է վարդապետ, 1812-ին՝ եպիսկոպոս: 1809–30-ին եղել է Սեբաստիայի հոգևոր առաջնորդ: Հ. Ս–ու ջանքերով Սեբաստիայի թեմում բացվել են դպրոցներ, վերակառուցվել վանքերն ու եկեղեցիները: Գրել է հոգևոր ու աշ– խարհիկ բնույթի ոտանավորներ, չափածո տապանագրեր, որոնց մի մասը («Ներբո– ղական նուագերգութիւնք…») հրատա– րակվել է 1825*-ին, Թիֆլիսում: Ունի նաև քարոզներ (Մեսրոպ Մաշտոցի անվ. Մա– տենադարան, ձեռ. N» 10185): Հատկապես կարևոր է Հ. Ս–ու «Պատմութիւն Սեբաս– տիոյ» երկը, որն ընդգրկում է 1021-ից մինչև 1830-ական թթ. կարևոր անցքերը: Երկ. Պատմութիւն Սեբաստիոյ, աշխատա– սիր. Բ. Լ. Չուգսագյանի, Ե., 1974: . Գրկ. Ն ա թ ա ն յ ա ն Պ., Տեղեկագրու– թիւն ընդհանուր վիճակին Սեբաստիոյ…, ԿՊ, 1877, էջ 21–23: Բ. Չոնգասզյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՍԿԻԼԻՑԵՍ (’Iwaw^ 2ku- XCxaTis) (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), XI դա– րի 2-րդ կեսի բյուգանդական ժամանակա– գիր: Գրել է «Համառոտություն պատմու– թյանց» աշխատությունը, որով շարունա– կել է Թեոփանես Խոաոովանողի «ժամա– նակագրությունը» (811– 1057-ի դեպքե– րը): Հ. Ս–ի գործը նույնպես շարունակվել է (որոշ ուսումնասիրողների կարծիքով՝ հենց իր կողմից) և հասցվել մինչև 1081-ը: Հ. Ս–ի «ժամանակագրությունը» և նրա շարունակությունը կարևոր տեղեկություն– ներ են հաղորդում հայ–բյուզանդական հարաբերությունների, Բյուզանդիայում հայերի խաղացած կարևոր դերի, հայազ– գի կայսրերի (Նիկեփորոս II Փոկաս, Հովհաննես I Չմշկիկ, Վասիւ II ևն), Մա– կեդոնական (հայկական) ղինաաոիայի, Հայաստանում կայսրության նվաճողական քաղաքականության, Արծրունիների և Բագրատունիների թագավոր ությ ունների վերացման, բյուգանդական տիրապետու– թյան հաստատման, սելջուկ–թուրքերի կողմից Փոքր Ասիան և Հայաստանը նը– վաճելու պատմության վերաբերյալ: Երկ. Հովհաննես Սկիլիցես, Ե., 1979 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 10, Բյուգանդական աղբյուրներ 3): Ioannis Scylitzae Synopsis Historiarum, editio prin- ceps, recensuit Ioannes Thurn, Berolini et Novi Eboraci, 1973. Հ. Բարթիկյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ–ՍՄԲԱՏ (ծն. թ. անհտ.– 1041), Հայոց Բագրատունի թագավոր՝ 1020-ից: Գագիկ Ա–ի ավագ որդին: 1000-ին հոր հրամանով գրավել է Կոգովիտ և Ծաղ– կոտն գավառները (Արծրունի իշխան Ապուսահլից): Հոյէ մահից (1020) հետո Հ–Ս–ի կրտսեր եղբայր Աշոտը գահին տիրելու նպատակով Վասպուրականի օժանդակ զորքով հարձակվել է Անիի վրա: Հայ իշխանների, կաթողիկոսի և ափխազաց ու վրաց թագավորի միջամտու– թյամբ Հ–Ս–ի ու եղբոր միջև համաձայ– նություն է կայացել, և Հ–Ս. մնացել է Հա– յոց թագավոր: Նրա իրավասության տակ էին մնում Անի–Շիրակը, Այրարատը, Աշոցք և Տավուշ գավառները, Ամբերդ, Կայան, Կայծոն բերդերն իրենց շրջա– կայքով, իսկ թագավորության մնացած տարածքին (Իրանին և Վրաստանին սահ– մանակից գավառներ) տիրելու էր Աշոտը, որը եղբոր մահից հետո դառնալու էր «Ամենայն հայոց թագավոր»: Գահակալա– կան պայքարի հետագա սրման պայման– ներում Աշոտը դիմում է Բյուզանդիայի վասիլ II կայսրին և ռազմ, օգնություն ստանում նրանից ընդդեմ Հ–Ս–ի: Բյու– գանդական զորքի հարձակումը Հայաստա– նի վրա (որը տվյալ պահին հնարավոր էր, քանի որ 1021-ին Հ–Ս. զորքով օգնել էր Վասիլ II-ի դեմ ապստամբած ափխազաց և վրաց թագավորին) կանխելու նպատա– կով Հ–Ս. Վասիլ II-ի հետ բանակցելու համար Տրապիզոն է ուղարկում Պետրոս Ա Գետադարձ կաթողիկոսին: 1022-ի հուն– վարին կնքված պայմանագրով, համաձայն Հ–Ս–ի թողած կտակի, նրա մահից հետո Բագրատունյաց թագավորության հողերը արվելու էին Վասիլ II-ին: Պայմանագրի ելքից դժգոհ Հ–Ս. Պետրոս Ա Գետադարձի փոխարեն կաթողիկոս նշանակեց Սանահ– նի ուսուցչապետ Գիոսկորոսին (ավելի ուշ, եկեղեցու ներսում երկպառակությա– նը վերջ տալու նպատակով, Հ–Ս. վերա– կանգնեց Պետրոս Ա Գետադարձի կաթո– ղիկոսական իրավունքները): 1032-ին Հ–Ս. ամուսնացել է Բյուզանդիայի Ռո– մանոս Արգիրոս կայսեր եղբոր դստեր հետ: 1038-ին վերանորոգել է տվել Հոռո– մոսի վանքը: 1040-ի վերջին զինական օգնություն է ցույց տվել Տաշիր–Զորա– գետի թագավոր Դավիթ Անհողինին: Հ–Ս–ի հանձնարարությամբ կազմվել է բժշկարան: Գրկ. Արիստակես Լաստիվեր– ց ի, Պատմություն, Ե., 1971: Մ ա տ թ և ո ս Ու ռ հ ա յ և ց ի, ժամանակագրություն, Ե., 1973: Հովհաննես Սկիլիցես, Ե., 1979 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հա– յերի մասին 10, Բյուգանդական աղբյուր– ներ 3):

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՏԵՐձՆՑԻ (ծն. 1540-ական թթ., հավանաբար՝ Բաղեշի Սալնաձոր գավառ– մահ. թ. անհտ.), հայ տպագրիչ, մատենագիր, քահանա: Սինչև 1570-ական թթ. վերջերը բնակվել է Ամիդ քաղաքում, ապա որդու՝ Խաչատուրի հետ մեկնել Հռոմ: Հալածվել, բանտարկվել է իտալ. իշխանությունների կողմից: 1583-ին Սոււ– թանշահ Աբգւսրյւսն Թոխաթցու թելա– դրանքով Իտալիայի հայերի ծանր կա– ցության մասին նամակ է գրել Երուսաղեմի հայոց պատրիարք Դավթին: Հռոմում թարգմանել է Գրիգոր XIII պապի մշակած նոր տոմարի ուղեցույցը, 1584-ին տպա– գրել է այն (որդու և Սուլթանշահի օգնու– թյամբ) «Տօմար Գրիգորեան» վերնագրով: 1586– 1587-ին Վենետիկում պատվիրել է հայերեն նոր տպատառեր և Զուան Ալ– բերտիի տպարանում լույս ընծայել Սաղ– մոսարան, որը հայ հին տպագրության կարևոր նմուշներից է (պատմական ար– ժեքավոր աղբյուրներ են գրքի հիշատա– կարանները): 1587-ին Սարսելում հայե– րենի փոխադրել է միջնադարյան Եվրո– պայում տարածված «Պատմութիւն Փարէզի և Վեննայի» (1966) ասպետական սիրա– վեպը: Ենթադրվում է, որ կաթոլիկական գործիչ Ղոփուզենց Հովհաննես Տերզնո եպիսկոպոսը (մահ. 1630-ին) նույն Հ. Տ. է: Գրկ. Զարբհանալյան Գ., Պատ– մություն հայկական տպագրության, Վնտ., 1895: Ալի շան Ղ., Հայապատում, Վնտ., 1901: Իշխան յան Ռ., Հայ գրքի պատ– մություն. հ. 1, Ե., 1977: Ռ. Իշխանյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՏԻՐԱՑՈՒ (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), հայ նկարիչ: Ապրել և ստեղծա– գործել է XVIII դ. 1-ին կեսին, Երուսաղե– մում:Տեղի Ս. Հակոբյանց տաճարում պահ– պանվել են նրա 23 նկարները: Լավագույն– ներից են՝ «Անառակ որդու վերադարձը», «Մոգերի երկրպագությունը», «Հարսանիք Կանայում», «Համբարձում», «Հոգեգա– լուստ» ևն: Հ. Տ. սյուժեների ազատ ընտ– րություն է կատարել, հեռացել է սրբա– պատկերային կանոններից, ձգտել կեր– պարների ազգային գծերի շեշտադրմանը, շարժումների միջոցով որոշակի հոգեբա– նության արտահայտմանը: Հ. Տ. որպես ֆոն օգտագործել է եվրոպական փորա– գրություններից վերցված բնանկարներ, երբեմն նույն կտավի վրա տեղադրել կրկնակի սյուժեներ (օրինակ, «Ղագարոսի հարությունը և մուտքը Երուսաղեմ», «Մե– ղավոր կինը լվանում է Հիսուսի ոտքերը»): Գեղանկարչական մտածողության մեջ առ– կա է ժամանակի իտալական արվեստի ազդեցությունը: Նկարներն ունեն հեղի– նակի անվան և կատարման թվականների (1721, 1723, 1724) մակագրություններ: Գրկ. Հ ո վ ս և փ յ ա ն Գ., Տիրացու Հով– հաննես, «Գեղարվեստ», Թ., 1917, JnJs 6: Ղ ա– զ ա ր յ ա ն Մ., ՛Հայ կերպարվեստը XVII – XVIII դարերում, Ե., 197Հ: Մ,Ղազարյան

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՈՒՍՏԱ (ծն. և մահ. թթ. անհտ.), XVII դարի հայ ճարտարապետ: 1644–66-ին ճարտարապետ Գավիթ Ուս– տայի հետ հիմնովին վերանորոգել է Սյունիքի Երնջակ գավառի Ապրակունիս գյուղի մոտ գտնվող Երնջակի Ս. Կարա– պետ վանքի եկեղեցին, գավիթն ու սրահը: Եկեղեցին շինված է քառամույթ գմբեթա– վոր բազիլիկի հորինվածքով, սրբատաշ քարից (գմբեթը՝ աղյուսից): Այն ուշ միջ– նադարի հայ ճարտարապետության լա– վագույն հուշարձաններից է: Գրկ. Բարխուդարյան Ս., Միջնա– դարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Ե., 1963: