Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/588

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Ֆիզիկ ա–ա շխարհագրական ակնարկ։ Մ․ ծ․ գտնվում է Եվրասիա– յի և Աֆրիկայի միշև։ Դարդանելի նեղու– ցով միացած է Մարմարա, Բոսֆորի նե– ղուցով՝ Սև, Սուեզի ջրանցքով՝ Կարմիր ծովերին։ Առավել մասնատված են հս–արլ․ ափերը։ Պիրենեյան, Ապենինյան, Բալ– կանյան և Փոքր Ասիա թերակղզիները, Բալեարյան, Կորսիկա, Աարդինիա, Սի– ցիլիա, Կրետե և Կիպրոս կղզիները Մ․ ծ․ բաժանում են Ալբորան, Բալեարյան, Լի– գուրական, Տիրենյան, Աղրիաաիկ, Հո– նիական, Եգեյան ծովերի և Վալենսիայի, Լիոնի, Ջենովայի, Տարանտո, Անթալիա, Իսկենդերուն, Սիդրա և Գաբես ծոցերի։ Այդ ցամաքազանգվածներն ու գոգավո– րությունները առաջացել են ալպիական լեռնակազմության ընթացքում Թետիս օվ– կիանոսի տեղում, որի ամենախոշոր մնա– ցորդն է հանդիսանում Մ․ ծ․։ Տիրենեյան ծովի կենտրոնական մասի և եզրային խզումների հետ են կապված Վեզուվը, Լիպարյան և Պոնցիանյան կղզիների հրա– բուխները։ Մ․ ծ–ի հատակը բաժանված է թեք լանջերով մի քանի գոգավորություն– ների, 2000–4000 մ խորությամբ։ Ափերի երկարությամբ այդ գոգավորությունները շրջապատված են ծանծաղուտի նեղ շեր– տով, որոնք ընդարձակվում են Թունիսի, Աիցիլիայի, ինչպես նաև Ադրիատիկ ծովի սահմաններում։ Կլիման մերձարեադարձային է, մի– ջերկրածովյան տիպի՝ շոգ ու չորային ամառներով, մեղմ ու խոնավ ձմեռներով։ Հունվարին օդի միջին ջերմաստիճանը հս–ում 7–10°C է, հվ–ում՝ 14–16°C, օգոս– տոսինը, համապատասխանաբար՝ 22– 24°C և 25–30°C։ Ջրի ջերմաստիճանը փետրվարին հասնում է 8–17°C, օգոս– տոսին՝ 19–30°C։ Տարեկան միջին տե– ղումները 400 մմ են (հս–արմ–ում՝ 1100– 1300 մմ, հվ–արլ–ում՝ 50–100 մմ)։ Ջրաբանական ռեժիմը։ Գե– տերից ն․ տեղումներից ստացվող շրի հա– մեմատությամբ Մ․ ծ–ի մակերեսից գո– լորշիացող քանակի գերազանցության հե– տևանքով Մ․ ծ–ի մակարդակը ցածրանում է, որն առաջ է բերում Ատլանտյան օվկիա– նոսից և Աև ծովից մակերեսային աղա– թույլ և համեմատաբար թեթև ջրերի ներ– հոսք (Ջիբրալթարի նեղուցով՝ 42,32 հզ․ կմ3, Դարդանելի նեղուցով՝ 350 կմ3 ջուր)։ Մ․ ծ–ից բարձր աղիությամբ ջուրը արտահոսում է նեղուցների հատակով, համապատասխանաբար՝ 40,80 հզ․ կմ3 և 180 կմ3։ Մ․ ծ․ են թափվում էբրո, Ռոն, Տիբեր, Պո, Նեղոս և այլ գետերը, որոնց ընդհանուր տարեկան հոսքը 430 կմ3 է։ Ծովային հոսանքներից գլխավորը Ջիբրալթարի նեղուցի մակերե– սով ներհոսող շիթն է, որն անցնելով Աֆ– րիկայի հս․ ափերի մոտով հասնում է մինչև Լիբանան։ Առանձին ծովերում բնո– րոշ են տեղական ցիկլոնային շրջապը– տույտի հոսանքներ։ Մ․ ծ–ի ջրի գույնը վառ կապույտ է, թափանցիկությունը՝ մին– չև 60 մ։ Աղիությունը, մեծ գոլորշիացման հետևանքով, շատ բարձր է՝ 360/00-ից (արմ–ում) մինչև 39,5°/00 (արլ–ում)։ Կենդանական աշխարհը թվական տեսակետից համեմատաբար աղ– քատ է պլանկտոնի սակավության պատ– ճառով։ Սակայն ֆաունայի տեսակային կազմը շատ բազմազան է, շնորհիվ բնա– կան պայմանների բազմազանության և հարևան ջրավազանների հետ Մ․ ծ–ի կապված լինելուն։ Հանդիպում են դել– ֆիններ, փոկեր, ծովային կրիաներ, 550 տեսակ ձկներ (շնաձուկ, սկումբրիա, հա– րինգ, թյուննոս, ստավրիդա ևն), որոնցից մոտ 70 տեսակը՝ էնդեմիկ, կակղամորթ– ներից տարածված են ոսարեներ, միդիա– ներ, ծովարմավներ, անողնաշարավորնե– րից՝ ութոտանիներ, կաղամարներ, թա– նաքաձուկ, ծովախեցգետիններ, լան– գուստներ։ Կան շատ մեդուզաներ, սիֆո– նոֆորներ, Եգեյան ծովում՝ սպունգներ և կարմիր մարջան։ Մեծ է Մ․ ծ–ի տնտես ա–ա շ խ ա ր– հագրական նշանակ ու թյու– ն ը, այն եվրոպական պետությունների համար հանդիսանում է Հյուսիսային Աֆ– րիկայի և մանավանդ Մերձավոր Արևելքի երկրների, Ավստրալիայի, Օվկիանիայի (Աուեզի ջրանցքի միջոցով) հետ հաղոր– դակցության կարևորագույն ուղիներից մեկը, որով ներմուծվում են մետաղի հան– քանյութեր, բոքսիտներ, գյուղատնտ․ հումք և առավելապես նավթ (Մ․ ծ․ համար– վում է «նավթային ուղի»)։ Հիմնական նավահանգիստներն են Մարսելը, Տրիես– տը, Ջենովան, որտեղ ինչպես և Սարդի– նիա, Սիցիլիա կղզիներում զարգացել են քիմ․ և մետալուրգիական արդյունաբե– րության ճյուղերը։ Առափնյա ծանծաղու– տային գոտում սկսվել է նավթի և գազի արդյունահանումը։ Մ․ ծ–ի ափերին կան բազմաթիվ հանգստավայրեր (առավել հայտնի են Լազուր ափը, Բալեարյան կղզիները ևն)։

ՄԻՋԵՐԿՐԱԾՈՎՅԱՆ ԿԼԻՄԱ, մերձարևա– դարձային կլիմայի տիպ՝ չոր շոգ ամառով և անձրևոտ տաք ձմեռով։ Հատուկ է մի– ջերկրածովյան երկրներին, ՍՍՀՄ–ում՝ Ղրիմի հվ–ին և Կովկասի հս–արմ․ սևծով– յան ափերին։ Մ․ կ–ի տարբերակները դիտ– վում են Հյուսիսային և Հարավային Ամե– րիկայի խաղաղօվկիանոսյան ափերի մերձ– արևադարձային լայնություններում, Աֆ– րիկայի և Ավստրալիայի հվ–արմ․ շրջան– ներում։ Մ․ կ․ ունեցող մարզերը ամռանը գտնվում են մերձարևադարձային անտի– ցիկլոնների, ձմռանը՝ ՝ցիկլոնների ազդե– ցության տակ։ Մ․ կ․ ունեցող վայրերի մեծ մասում ամառային ամիսներին օդի ջեր– մաստիճանը 20–25°C է, ձմռանը՝ 5– 12°C։ Տարեկան տեղումները՝ 400–600 մմ (լեռներում՝ մինչև 1000 մմ)։ Մշտական ձյունածածկույթ չի առաջանում։ Աֆրի– կայի հվ–արմ․ մասում, Ամերիկայում և Ավստրալիայում, օվկիանոսի ազդեցու– թյան ավելացման հետևանքով, Մ․ կ․ բնու– թագրվում է ավելի զով ամառով (15– 20°C) և մեղմ ձմեռով (10–15°C)։ Միջերկ– րածովյան շրջանից հվ․ և արլ․ ընկած երկրներում ձևավորվում է Մ․ կ–ի ցամա– քային տարբերակը՝ քիչ տեղումներով (տարեկան՝ 100–200 մմ), Առաջավոր Ասիայի բարձրավանդակում՝ ցուրտ ձմեռ։ Բուսածածկույթում կան երաշտադիմաց– կուն շատ տեսակներ (անտառներ և մըշ– ա ադա լար թփեր)։ Ա․ Բաղդասարյան

ՄԻՋԸՆԴԵՐՔ (mesenterium), ընդերքի ներ– որովայնամզային օրգանները որովայնի խոռոչի ետին պատին միացնող կապան։ Կազմված է ընդերային որովայնամզի զույգ թերթիկներից։ Մ–ի ետին եզրը ամ– րացած է որովայնի պատին և կոչվում է արմատ, իսկ առաջայինը ազատ գրկում է համապատասխան աղիքը։ Երկու թեր– թիկների միջև գտնվում են տվյալ օրգանի արյան, ավշային անոթները, նյարդերն ու ավշահանգույցները։ Մ–ով օժտված են՝ բարակ աղիքները, կույր աղիքը, որդա– նման ելունը, միջաձիգ ու սիգմայաձև խթաղիքը, ուղիղ աղիքի վերին 1/3-ը։

ՄԻՋԻՆ ԱՄՈՒՐՅԱՆ ԴԱՇՏԱՎԱՅՐ, Ա մ ու– ր ա–Ա ունգարյան հարթավայր, ՍՍՀՄ խաբարովսկի երկրամասի հարա– վում և Չինաստանի հյուսիս–արևելքում։ Երկարությունը 670 կմ է, լայնությունը՝ 100–200 կմ։ Ցամաքուրդվում է Ամուր գետով։ Մակերևույթը հարթ է, ճահճակա– լած, տեղ–տեղ կան բլրաշարեր։ Կլիման մուսսոնային է։ Ծածկված է անտառներով։ Մ․ Ա․ դ–ում է Ւոսբարովսկ քաղաքը։

ՄԻՋԻՆ ԱՍԻԱ, 1․ ՍՍՀՍ ասիական տերի– տորիայի մաս։ Գտնվում է արմ–ից Կաս– պից ծովի, արլ–ից՝ ՍՍՀՍ և Չինաստանի պետ․ սահմանի, հս–ից՝ Արալա–Իրտիշա– կան ջրբաժանի և հվ–ից՝ Իրանի ու Աֆ– ղանստանի հետ ՍՍՀՍ պետ․ սահմանի միջև։ Սինչև 1924–25-ը կոչվում էր Թուր– քեաոան, որը հետագայում, ի տարբերու– թյուն Կենտրոնական Ասիայի, կոչվեց Մ․ Ա․։ Նրա մեծ մասը հարթավայր է՝ զբաղեցված Թուրանի դաշտավայրով, որին հս–արլ–ից սահմանակցվում են Բալ– խաշ–Ալակոլի ավազանի հարթավայրե– րը, հս–ից՝ Տուրգայան սարավանդի հվ․ մասը և Ղազախական մանրաբլուրները կիսաանապատային և չոր տափաստանա– յին լանդշաֆտներով։ Հարթավայրային մասի բարձրությունը 28 ւ/-ից (Կասպից ծովի արլ․ ափ) մինչև 300 մ է։ Առանձին փակ իջվածքների հատակը իջնում է մինչև–132 մ (Կարագիե), –81 մ (Ակչա– կայա), իսկ կղզային լեռները Կզըլկում անապատի կենտրոնական մասում բարձ– րանում են մինչև 922 մ (Տամդիտաու լեռ)։ Մ․ Ա–ի հվ–արլ․ մասն զբաղեցնում են Տյան Շանի (Հաղթանակի պիկ, 7439 մ) ևՊամի– րա–Ալայի (Կոմունիզմի պիկ, 7495 մ, ՍՍՀՍ ամենաբարձր լեռնագագաթը) լեռ– նային համակարգերը։ Ս․ Ա–ի հվ․ սահ– մանի երկարությամբ ձգվում է Կոպետդա՜ ղի լեռնաշղթան (մինչև 2942 մ)։ Կան նավ– թի, գազի, ոսկու, բազմամետաղների, գու– նավոր և հազվագյուտ մետաղների, ածխի հանքավայրեր։ Կլիման հարթավայրային մասում անապատային և կիսաանապատա– յին է, լեռներում հանդես է գալիս կլիմա– յական ուղղաձիգ գոտիականությունը։ Մ․ Ա․ ներքին հոսքի մարզ է։ խոշոր լճերն են Արալյան ծովն ու Բալխաշը, գետերը՝ Ամուդարյան, Սիրդարյան և Իլին։ Թուրա– նի հարթավայրում և Բալխաշ–Ալակոլյան ավազանում տիրապետում են անապատա– յին լանդշաֆտները, հս–ում և հվ–ում՝ մերձարևադարձային անապատները։ Անապատային հարթավայրերն օգտա– գործվում են արոտավայրերի և ոռոգելի հողագործության համար։ 2․ Ս*․ Ա․։ Տարածություն, ընդգրկում է Ուզբեկական Սովետական Սոցիաչիսաա– կան Հանրապետության, Կիրգիզական