Սասունցի Դավիթը (Եղիշե Չարենց)

ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՔԱՌՈՒՂԻՆԵՐՈՎ

Պոեմներ

ՍԱՍՈԻՆՑԻ ԴԱՎԻԹԸ

Դառնանք — բարբառենք նզովք մենք նախ
Մսրամելիքի՛ն, թագավորի՛ն։
Դառնանք — բարբառենք նզովք ապա
Ձենով-Օհանին, իշխանին նե՛նգ։
5 Դառնանք — բարբառենք նզովք ապա
Ա՛յլ իշխաններին բոլոր այն մեր,
Որ բերին մեզ մահ, ու մուժ, ու նեռ։

Փա՜ռք փառաբանենք ապա մենք մեր
Առյուծ-Մհերին, դյուցազնին քա՛ջ,
10 Դավիթին՝ նրա որդուն դյուցազն,
Մհերին՝ նրա որդուն անմահ,—
Ողջ ժողովրդին ապա Սասմա,
Որ լուրթ լեռներում մի օր բազմած
Հորինեց պայծառ զրույցը այս —
15 Եվ անցավ անհետ, դարձավ երազ։—

Սկսենք ապա հանգով ճարտար
Սասունցի Դավթի զրույցն արդար,
Որ մնալու է հավիտյան — հա՛ր
Զրույց իմաստուն և ոսկեբառ։—

Ա

20 Մհերը՝ զարմով արևազուն՝
Քառասուն տարի իշխեց Սասուն,
Իբրև այր արդար և դյուցազուն։—
Նա պատերազմներ մղեց բազում
Թշնամիների հանդեպ հզոր,
25 Որ խուժում էին անբավ ուժով
Տիրելու բարձրիկ երկրին Սասուն,—
Բայց մարտերում այդ հզորազոր
Հաղթում էր նա միշտ իր սրով սուր։—
Որպես այր ռամիկ ու դյուցազուն՝
30 Նա հուր ձի ուներ, կայծակե սուր․
Բայց ուժը նրա, որ չէր կասում,
Ժողովուրդն էր իր բազմաբազում։
Եվ անպարտ էր նա իր սրով սուր
Եվ ժողովրդով ռամիկ ու սուրբ։—շ

Բ

35 Մհերի օրով երկրում Սասուն
Ապրում էր ռամիկ մի ժողովուրդ,
Չուներ իշխաններ նա դեռ հմուտ,
Իշխաններ դժնի, ու չար, ու մութ,
Եվ ապրում էր իր լեռներում լուրթ
40 Վաստակով իր պարզ, քրտինքով սուրբ
Առյուծ-Մհերին, դյուցազնին մեր
Նա ինքն էր իրեն իշխան կարգել —
Եվ ապրում էր իր լեռներում դեռ
Նա կյանքով ազատ ու անարգել։—

Գ

45 Օ՜, ռամիկ կյանքի անգո պատկեր,
Դարերում հեռու, ու հին, ու ծեր,
Երբ մարդկությունը ապրում էր դեռ
Վաստակով արդար, ու սուրբ, ու վեհ։
Օ՜, վաղընջական արշալույսներ,
50 Մանուկ մարդկության օրեր լուսե,
Երբ լուրթ լեռներում դեռ չէր բուսել
Դժնի բռնության ընձյուղը սև,
Երբ իշխում էին աշխարհում դեռ
Ռամիկ ու արդար դյուցազուններ…

Դ

55 Իշխեց նա այսպես, դյուցազնը մեր
Քառասուն տարի։— Եվ ահա ծեր
Մազերին նրա, գլխին հուրհեր
Իջավ մառախուղ, ցրտին ձմեռ։—
Դարձավ նա զառամ ու ալեհեր,
60 Եվ կամաց-կամաց դյուցազնին ծեր
Սկսեց պատել, ինչպես գիշեր,
Վիշտ անբուժելի ու մահաբեր։—
Չուներ նա ժառանգ աշխարհում դեռ —
Եվ մտորում էր դյուցազնը ծեր։

Ե

65 Մտորում էր նա, դյուցազնը ծեր,
Որ մնալու է երկիրն անտեր,—
Բարձրաբերձ լեռներ, հարուստ հանդեր,
Եվ ոսոխի ու չարի հանդեպ
Ռամիկ ժողովուրդ՝ անկար, անգետ։—
70 Մտածում էր նա, դյուցազնը սուրբ,
Որ անցնելու է իր փառքը զուր,
Որ իր երկնահեց երկիրն հզոր
Դառնալու է վաղն հազար ու բյուր
Թշնամիների ավար ու կուր։—
75 Եվ այսպես՝ հասած ծերության դուռ՝
Մտորում էր նա սրտով տխուր,
Եվ իր հետ մեկտեղ, թախիծով հուր,
ժողովուրդն էր ողջ մտորում լուռ։—

Զ

Կարո՞ղ է սակայն պատահել, որ՝
80 Որքան էլ լինի ապագան մութ՝
Մնա անժառանգ ու անսերունդ
Երկիր մի ամբողջ ու ժողովուրդ։—
Կարո՞ղ է լինել, որ երկրում լուրթ,
Որքան էլ խավարն իջնի տխուր,
85 Չբացվի հանկարծ հրաշքով հուր
Գալիքի համար փրկության դուռ։—
Եվ ահա — մի վառ ու պայծառ օր —
Հրաշքով անհաս ու զորավոր —
Առյուծ-Մհերին մեր ալևոր
90 Ծնվեց մի մանկիկ արևավոր։—

Է

Ծնվեց մի մանկիկ արևավոր
Առյուծ-Մհերին իբրև ժառանգ,
Դավիթ անվանեց ծերը նրան,
Փառք տվեց ապա բախտին իրա,
95 Որ հուշն իր էլ հա՛ր երկրի վրա
Պիտի առկայծի ու հուրհուրա։—
Եվ նայելով իր մանուկ Դավթին՝
Նա պայծառացավ սրտով կրկին,
Նա ի՛նքն էր կարծես եկել երկիր
100 Հրաշքով մի սուրբ ու անհնար,—
Նա ի՛նքն էր կարծես եկել աշխարհ
Ու հուր-հավիտյան պիտի մնար…

Ը

Գիտեր նա արդեն, դյուցազնը ծեր,
Որ դյուցազուն է Դավիթն հուրհեր,
105 Որ երկրին իր լուրթ, ու բարձր, ու վեհ
Որքան էլ ահ գա, որքան ավեր —
Կելնե Սասունցի Դավիթը վեր,
Իբրև նո՛ր դյուցազն ու նոր Մհեր։
Գիտեր, որ արդեն երկրին Սասուն,
110 Իր ժողովրդին ռամիկ ու սուրբ՝
Թեկուզ փորձանքներ իջնեն բազում,
Որքան էլ տևեն նոքա երկար —
Ահա Դավի՛թը իր դյուցազուն,
Իր ժողովրդի բազուկը սուրբ
115 Ե՛վ արդար, և՛ վեհ, և՛ աներկբա…
Ցնծաց նա սրտով իր աներեր,
Այդ ինքն էր կարծես ծնվել երեկ,
Խոր խավարի մեջ տեսել ցերեկ.
Փարվեց կարոտով որդուն նորեկ —
120 Խանդով խնդագին գրկեց նրան,—
Փակեց նա ապա աչքերը սեգ —
Եվ ինքն էլ, կինն էլ ընկան — մեռան…

Թ

Երբ մեռավ այսպես Մհերը ծեր,
Թողնելով մանկանն իր նորածին —
125 Սասմա իշխաններն եկան — ասին,
Թե մերն է հիմա Մհերի ձին,
Եվ տեր կանգնեցին ու տիրեցին
Մհերի ամբողջ ունեցածին։—
Եկան իշխաններն ու խլեցին
130 Մհերի հողերն ու նրա ձին,
Մհերի զորքերը ցրեցին
Եվ կալվածները բաժանեցին։—
Եվ տիրանալով երկրին այսպես`
Ձենով-Օհանի՛ն բերին հանդես,
135 Որ իբրև հմուտ ու հեռատես
Այր հավատարիմ, իշխան ու մեծ —
Կառավարե և իշխե իրենց։—

Ժ

Ձենով-Օհանը դարձավ իշխան…
Եվ Օհանը երբ իշխան դարձավ —
140 Առյուծ-Մհերի զենքերն հրցայտ,
Նժույգներն այն հուր, սուրը կայծակ —
Հավաքեց, լցրեց մի քարանձավ։
Մոռացած նրա փառքը պայծառ
Թաքցրեց նրա զենքերն հրցայտ,
145 Առյուծ-Մհերի սուրը կայծակ
Եվ զորությունը նրա անծայր։—
Հավաքեց ապա, տիրեց իսկույն
Առյուծ-Մհերի ամբավ ոսկուն,
Սրտում ա՛հ հազար, հազար սոսկում՝
150 Աչքերը չռեց նրա ոսկուն։—
Մոռացած նրա համբավն հավետ՝
Նրա վաստակած ոսկուն ցավեց,
Իբրև ոսոխից աշխարհավեր
Միա՛կ փրկություն ու ապավեն։—
155 Իսկ դյուցազն Դավթին, մանկանն հուրհեր
Նա հովիվ կարգեց սարերում մեր,
Որ խաշն արածե ամառ-ձմեռ,
Իսկ գիշերները քնի մի ծեր,
Մի այրի կնոջ խուղում, որ էլ
160 Մոռանա հավետ, որ դյուցազուն
Իր հայրը ուներ կայծակե սուր,
Հուր նժույգ ուներ, զրահներ հուր,—
Զըրկելով նրան այսպես մի օր
Զենքերից իր քաջ, դյուցազուն հոր։—

ԺԱ

165 Օ, Առյուծ-Մհե՛ր, ռամի՛կ արդար,
Փրկության պատնե՛շ չարից չարկամ,
Ձե՛ռք ժողովրդի, ու՛ժ տիրակալ,
Անհատնելի ու անեզրական…
Մինչև բարձրանար վերջին անգամ
170 Դյուցազուն Դավիթն իր քնից վեր —
Ձենով-Օհանը, իշխանն այն նեռ
Դեռ որքա՜ն պիտի քրտինք քամեր,
Եվ ինքնությունն ու հուր գանձը մեր
Տա՜ր զարկիչներին աշխարհավեր…

ԺԲ

175 Մսրամելիքը, արքան այն նեռ,
Երբ լսեց մի օր երկրում իր ջեռ,
Որ չկա Սասնում Առյուծ-Մհեր,
Որ իշխաններն են արդեն տիրել
Լեռներին Սասնա ու դարձել տեր —
180 Եկավ, պաշարեց հովիտ ու լեռ,
Որպես չար խորշակ, կամ ժանտ ձմեռ։—
Օհանը մի օր բարձրացավ վեր —
Պաշարված տեսավ երկիրն հայոց,
Տեսավ զրահներ, ու հուր, ու բոց,
185 Սարսափեց, սարսեց էությամբ ողջ,
Եվ գնաց հայցի աղիողորմ
Փրկություն՝ չարից այն անողոք։—

ԺԳ

Գնաց մեր Օհանն, ահով-դողով
Արքայի առջև այն անողոք
190 Գլուխ խոնարհեց ազգով-ցեղով,
«Քո՛նն է» — աղերսեց — «Երկիր ու հող» —
Ընծայեց նրան ոսկի շողշող,
Գերության հանձնեց Սասունը ողջ։—
«Լա՛վ» — համաձայնեց Մելիքն ահեղ,—
195 «Ձեր կյանքը» — ասաց — «Կխնայե՛մ,
«Միայն թե թող գա քո երկնահեռ
«Ժողովուրդն ամբողջ, մանուկ ու ծեր,
«Եվ անցնի տակով իմ թրի կեռ,
«Որ Սասմա երկրում ո՛չ մի մարդ էլ
200 «Չշարժի իմ դեմ զրահ ու զենք»։

ԺԴ

Ձենով-Օհանը, իշխանն այն նենգ,
Գլուխ խոնարհեց Մելիքին նեռ,
Արձակեց ապա հրաման գոռ,
Որ ժողովուրդը Սասմա ամբողջ
205 Գա, անցնի նրա փայլատակող
Արնահոտ, դաժան թրի տակով։—
Եվ ժողովուրդը Սասմա անկոր՝
Խեղճացած, խոնարհ ու գլխիկոր,
Անցավ Օհանի դժնի կամքով
210 Մսրամելիքի թրի տակով։—
Մելիքը, շողշող զրահ հագին,
Կանգնեց՝ ահռելի ու ահագին,
Եվ ժողովուրդը, մանուկ ու կին,
Անցավ պողպատե թրի տակից։
215 Բայց հերթը հասավ երբ Դավիթին՝
Չմոտեցա՛վ նա չարի թրին,
«Չե՛մ անցնի» — ասաց կամքով անկոր —
«Մսրամելիքի թրի տակով»։

ԺԵ

Ոլորեց աչքերը արնակոխ
220 Մսրամելիքը Դավթի վրա,
Մտրակեց ապա նժույգն իրա,
Մտրակեց, քշեց Դավթի վրա,
Որ սմբակներով հրահըրան
Ոտնակոխ անի, ճզմի նրան։—
225 Բայց մանուկ Դավիթն անփույթ, ուրախ,
Իբրև խաղ մանկան մի հրածին,
Բռնեց Մելիքի ձիու սանձից,
Ետ գնաց, ահռեց Մելիքի ձին,
Եվ մնաց Մելիքն այն չարածին
230 Կախված ահաբեկ ձիու սանձից։
Մռընչաց Մելիքն ահով անծիր,
Իր կայծակնափայլ սուրը քաշեց,
Որ հարվածով մի, զարկով մի շեղ
Դյուցազուն Դավթին միջից կիսե։
235 Մոտ եկավ սակայն նրան մի ծեր,
Մի ռամիկ արդար, այր ալեհեր,
«Ների՛ր» — բարբառեց — «Մանու՛կ է դեռ.
«Ողջ Սասունն է քեզ գլուխ թեքել,
«Օ՜, Մսրամելիք, ինչո՞ւ ես էլ
240 «Վախենում որբից մի կաթնակեր»։
Նայեց Մելիքը ռամիկ ծերին,
Իր սրին նայեց, իր զորքերին,
Նայեց սասունցի իշխաններին
Եվ ժողովրդին՝ դարձած գերի,—
Եվ եկավ, նայեց ապա Դավթին,—
«Ներում եմ» — ասաց ժողովրդին,—
«Բայց թե փորձանք գա մի օր գլխիս —
«Սրանի՛ց կգա, այս ծուռ Դավթից»։
Ասաց, մտրակեց իր նժույգ ձին,
250 Հավաքեց, ապա զորքերն անծիր,
Հեռացավ, գնաց Սասմա երկրից,
Մարդիկ ուղարկեց ապա կրկին,
Որ Սասմա ամբողջ հարկը փրկիչ
Հավաքեն, տանեն Մսրա երկիր։—

ԺԶ

255 Եվ եկան Բադին ու Կոզբադին,
Ցնծագին հասան մի օր Սասուն,
Հետները բերին պարկեր բազում,
Որ Սասմա ամբողջ գանձերը ձույլ
Հավաքեն, տանեն։— Խանդով քսու
260 Ձենով-Օհանը, իշխանն այդ մեծ,
Հարկահաններին դիմավորեց։—
Գնաց նա ապա, անհուն հորից
Հանեց Մհերի գանձը խորին,
Եվ զարմանալի՜ շռայլորեն
265 Սկսեց չափել, ինչպես ցորեն,
Առյուծ-Մհերի գանձը, որ էլ
Մսրամելիքի ձեռքը զորեղ
Հավիտյան իշխե, թագավորե։—
Չկար Մհերի զորքը հո էլ,
270 Որ ճզմեր նրանց ու տրորեր։—

ԺԷ

Այդ ժամին մանուկ Դավիթն հուրհեր
Այն պառավ կնոջ աղքատ արտում,
Թռչունների դեմ ելած մարտի,
Ձեռին մի կանաչ, բարակ բարդի,
275 Խաղում էր զվարթ ու թռչկոտում։—
Պառավը կանչեց մանուկ Դավթին,
«Ո՜վ Դավիթ» — կանչեց — «Քաջի՛ որդի,
«Դու ի՞նչ ես ուզում իմ խեղճ արտից.
«Ինչքա՜ն տրորես ոսկեհատիկ
280 «Հասկերը այրու կտավատի,
«Չե՞ս տեսնում՝ Բադին ու Կոզբադին
«Տանում են քո հոր արդար ոսկին.
«Ուժ, զորություն է տված բազկիդ,
«Գնա՛, ո՜վ Դավիթ, գնա՛ հսկի —
285 «Չտանեն քո հոր արդար ոսկին»։
«Բայց ո՞վ է տալիս ոսկին իմ հոր
«Բադուն, Կոզբադուն» — զարմանքով խոր
Հարցրեց Դավիթ-դյուցազնը նոր։—
«Ձենով-Օհանն է տալիս քո հոր
290 «Գանձերը չարին՝ չարի սովոր» —
Բարբառեց պառավն հառաչքով խոր։
Եվ գնաց մանուկ Դավիթը, որ
Տերություն անի գանձերին հոր։—

ԺԸ

Գնաց նա, տեսավ՝ սենյակում հին
295 Կանգնել են Բադին ու Կոզբադին,
Իսկ Ձենով-Օհանը մահատիպ
Չափում է ոսկին ոսկեհատիկ,
Պարկերը հենած հողե պատին,
Ինչպես բեռ հնձած կտավատի։—
300 Դավիթը տեսավ, նայեց Բադուն,
Դարձավ, լուռ նայեց նա Կոզբադուն,
Մոտեցավ ապա նա Օհանին
Եվ չափը խլեց նա ցորյանի,
Ասաց.— «Թող որ ե՛ս չափեմ, Բադի՛,
305 «Մհերի ոսկին ոսկեհատիկ»։
Ասաց, պարկերի ոսկին թափեց,
Դատարկ ամանով ոդը չափեց,
Շրջեց այն ապա նա պարկի մեջ —
Եվ ծիծաղելով ասաց.— «Այս մե՛կ»։
310 Զայրացավ, դժնեց Կոզբադին նենգ,
«Դե՛ն տարեք» — կանչեց — «Դավիթին խե՛նթ,
«Մսրամելիքի հարկը տվե՛ք,
«Չեք ուզում եթե՝ գնանք ասենք —
«Գա, հիմքից քանդե Սասունն անտեր,
315 «Անապատ դառնան Սասմա հանդեր»։
Զայրացավ անչափ Դավիթն այստեղ,
Բարկությունն անհուն էլ չզսպեց,
Ետ դարձավ — ձեռքի պղինձը մեծ
Կոզբադու ճաղատ գլխին խփեց։—
320 Ձայն տվեց ապա նա Օհանին,
«Ո՜վ Ձենով» — կանչեց — «Գնա քնի՛
«Մսրամելիքը յոթգլխանի
«Ինչ որ կարող է՝ թո՛ղ գա՝ անի՛»։

ԺԹ

Գնացին Բադին ու Կոզբադին,
325 Մսրամելիքին գանգատ արին,
Պախարակեցին Դավթին արի,
Գովեցին, իբրև Սասմա բարիք,
Ձենով-Օհանի վարքը բարի։—
Մսրամելիքը, արքան այն նեռ,
330 Զայրացավ, ինչպես դաժան ձմեռ,
Արձակեց ապա հրաման գոռ,
Որ գա, հավաքվի անհաշիվ զորք.—
Հազար, հինգ հարյուր մանուկ նորել,
Հազար, հինգ հարյուր ռազմիկ զորեղ,
335 Հազար, հինգ հարյուր այր սևահեր,
Հազար, հինգ հարյուր այր ալեհեր,—
Որ գնա Սասմա երկրին տիրե,
Որ Սասմա քաղաքը ավիրե,
Որ ժողովրդին ամբողջ գերե,
340 Տեղահան անե, Մսըր բերե։—

Ի

Մսրամելիքի զորքերն եկան,
Բռնեցին Սասմա սարերը ողջ,
Լցրին շռնդյուն, ու թինդ, ու կոչ,
Ձիերի խրխինջ ու խրխնջոց,
345 Եվ Սասմա չքնաղ աշխարհն ամբողջ
Բռնեց աղաղակ, ու ծուխ, ու բոց։—
Ձենով-Օհանը, իշխանն հայոց
Բարձրացավ, տեսավ մի առավոտ
Մսրամելիքի զորքերն այն հոծ,
350 Տեսավ արշավանք մի մահահոտ
Եվ սիրտը նրա լցվեց ահով։—
Գնաց նա ապա Դավիթի մոտ
Ասաց.— «Ո՜վ Դավիթ, մանո՛ւկ դիվոտ,
Բերել եմ ահա քեզ մահվան բոթ։
355 «Ո՜վ Դավիթ»,— կանչեց — «Դավի՛թ» — ասաց.—
«Սասմա ավերման ժամը հասավ.
«Եկել է զորքով բազմահազար
«Մսրամելիքը, արքան գազան.
«Գնա՛նք, ո՜վ Դավիթ, գնա՛նք» — ասաց.
360 «Իրեն տանք հարկը իրա ուզած.
«Գնանք, ո՜վ Դավիթ, ոսկի տանենք,
«Փրկություն հայցենք արքայից նենգ,
«Որ վրեժն իր չար նա չհանե,
«Սասմա երկիրը չկործանե»։
365 Եվ ասաց Դավիթը Օհանին.
«Ո՜վ Ձենով» — ասաց — «Գնա քնի՛.
«Առավոտ, առած աղեղ ու նետ,
«Ինքս կգնամ — կռիվ կանեմ»։

ԻԱ

Առավոտ ելավ Դավիթը վեր,
370 Վերցըրեց-առավ աղեղ ու նետ,
Որ գնա՝ Մսրա արքայի հետ
Մղի պատերազմ մի չարաղետ,—
Որ ուժը նրա հորդած, ինչ գետ,
Դարձընի, քշի մեր երկրից ետ։—
375 Բայց տեսավ նրան այրին այն խեղճ,
«Ո՜վ Դավիթ» — ձայնեց — «Այդ ո՞ւր» — կանչեց
Դավիթը ասաց.— «Գնում եմ ես
«Մսրամելիքին կոչեմ հանդես,
«Մեր երկրի համար կռիվ անեմ,
380 «Մսրամելիքին Սասնից հանեմ»։
Պառավը ասաց.— «Դավի՛թ ռամիկ,
«Ինչքա՜ն ես անմիտ ու միամիտ,
«Փուչ գլխիդ ունես լեռան քամի.
«Մարդ է՞լ կգնա դարանամիտ
385 «Մսրամելիքի հետ հարամի
«Նետով-աղեղով կռի՞վ կանի»։
«Բա ի՞նչպես անեմ» — Դավիթն ասաց.
«Ո՛չ զրահ ունեմ, ո՛չ զենք հազար»։
«Բա ինչպես անե՜ս» — պառավն ասաց.—
390 «Բա չե՞ս իմանում, Դավի՛թ անճար.
«Մհերը ուներ զենքեր անչափ,
«Մհերը ուներ նժույգ պայծառ,
«Մհերը ուներ և սուր-կայծակ»։
Դավիթը կիտեց հոնքերն, ասաց.—
395 «Բա ո՞ւր են իմ հոր զենքերն — ասաց.—
«Հե՜յ, խևո՛ւկ Դավիթ» — պառավն ասաց,
«Ձենով Օհանի՛ն գնա ասա.
«Ինչքան որ զենքեր քո հերն ուներ,
«Ինչքան որ զրահ Մհերն ուներ —
400 «Ձենով Օհա՛նն է տարել-պահել.
«Գնա՛, ե՛տ խլիր, Դավի՛թ հուրհեր»։
Ասաց, խրատեց պառավն արթուն
Դյուցազուն Դավթին, ինչպես որդուն.
«Հավատ չընծայես ուրիշ մարդու.
405 «Թե սիրով չտա — ուժո՛վ առ դու»։

ԻԲ

Գնաց Դավիթը սրտով տրտում,
Գնաց այն Ձենով-Օհանի տուն,
Թակեց, թնդացրեց երդիկ ու դուռ,
«Ո՜վ Օհան» — կանչեց — «Ե՛կ-արի դո՛ւրս,
410 «Առյուծ-Մհերի զենքերը տո՛ւր,
«Որ կռիվ գնամ զենքերով հուր»։
Օհանը, սարսած, ելավ գավիթ.
«Ի՞նչ զենքեր» — ասաց — «Խևո՛ւկ Դավիթ,
«Դու մանուկ էիր մի միամիտ,
415 «Ո՞րտեղից փչեց գլխիդ քամին»։
Դավիթը ասաց.— «Ձենո՛վ-Օհան,
«Մհերը ուներ ոսկե վահան,
«Մհերը ուներ զենքեր հրցայտ,
«Մհերը ուներ նժույգ պայծառ,
420 «Մհերը ուներ և՛ սուր-կայծակ։
«Բե՛ր, հանձնի՛ր զենքեր ու զրահներ,
«Եթե ոչ» — ասաց — «Ուժո՛վ կառնեմ»։
Օհանը, ահով լցված հազար,
Հարցըրեց — «Դավի՛թ, քեզ ո՞վ ասաց»։
425 Դավիթը ասաց.— «Պառավն այն մեր.
«Ե՛լ, Ձենով-Օհան, զենքերը բե՛ր,
«Գնամ, մեն-մենակ կռիվ անեմ,
«Մսրամելիքին Սասնից հանեմ»։

ԻԳ

Տեսավ՝ ճար չկա Օհանը նենգ,
430 Հավաքեց, բերեց զրահ ու զենք,
Բերեց Մհերի զենքերն հրցայտ,
Նժույգը բերեց նրա պայծառ,
Եվ սուրը բերեց նրա կայծակ։—
Եվ Դավիթը երբ նժույգն հեծավ,
435 Երբ հագավ իր հոր զրահն արծաթ,
Երբ բռնեց ձեռքին սուրը կայծակ —
Դարձավ — Դավիթի հետքից ասավ․
«Ափսո՜ս, Մհերի հրեղեն ձի՛,
«Զրահնե՜ր անգին, գանձե՜ր անծիր,
440 «Ափսո՜ս Մհերի ձիու սանձին»…
Դավիթը լսեց և ետ դարձավ,
«Ո՜վ Ձենով-Օհան, Օհա՛ն» — ասավ,
«Պապանձվի՛» — ասավ — «քո չար լեզուն.
«Բա մանուկ Դավթին չե՞ս ափսոսում»…
445 Օհանը ահից խոսքը փոխեց․
«Ափսո՜ս մեր մանուկ Դավիթ» — ասեց,
Աչքերից առատ արցունք հոսեց,
Իբրև թե խղճաց ու ափսոսեց։—
Դյուցազուն Դավիթն էլ չխոսեց,
450 Առյուծ-Մհերի անունն հիշեց,
Ետ դարձավ ապա և ձին քշեց…

ԻԴ

Դյուցազուն Դավիթն հուր-ձին քշեց —
Մսրամելիքի բանակն հասավ.
Երբ բանակն հասավ, նայեց — տեսավ՝
455 Քնել է, բռնած հովիտ ու սար,
Մսրամելիքի զորքը հազար։—
Դյուցազուն Դավիթն երբ այս տեսավ՝
Մտածեց, մանուկ մտքում ասավ․
«Թե հիմա այսպես քշեմ-գնամ,
460 «Ցորյանի նման հնձեմ նրանց —
«Պիտի մտածեն, թե մենք քնած,
«Դավիթը գող-գող եկավ գնաց»։
Ձայն տվեց ուստի Դավիթը քաջ.
«Վե՛ր կացեք, ելե՛ք, զորքե՛ր քնած,
465 «Որ չասեք հետո, թե մենք քնած՝
«Դավիթը գող-գող եկավ գնաց»։
Արթնացավ իսկույն բանակն ամբողջ,
Թնդյուն, շառաչյուն, շռինդ ու կոչ,
Ձիերի խրխինջ ու խրխնջոց,
470 Զենքերի շաչյուն, ու հուր, ու բոց…
Հավաքեց Դավիթն իր ուժը ողջ,
Մրրիկի նման հուր-ձին թողեց,
Կայծակներ թռան քարից, հողից,
Արեգակն անգամ գույնը փոխեց,
475 Երբ սուրն արձակեց հրե շողեր։—
Շարժելով այսպես իր սուրն հրե,
Սկսեց հնձել, ինչպես ցորեն,
Մսրամելիքի զորքը զորեղ,
Որ Սասմա վրա քանի՜ օր էր
480 Եկել էր, նստել, ինչպես մորեխ։—
Ահեղ էր Դավիթն ու ահավոր,
Իբրև այր արդար, ռամիկ զինվոր,
Իբրև անսասան դյուցազուն, որ
Կռվում էր սրով իր անպարտ հոր։—
485 Երբ տեսավ նրա ցասումն այդ խոր
Մսրամելիքի զորքը բոլոր,
Դեմ ելավ նրան մի ալևոր
Մսրա աշխարհից եկած զինվոր։—
«Դավի՛թ» — բարբառեց զինվորը ծեր —
«Ինչո՞ւ ես մեր դեմ կռվի ելել,
490 «Մսրամելիքն է, արքան այն նեռ,
«Մեզ քշել, բռնի Սասուն բերել․
«Ո՜վ Դավիթ» — կանչեց — «Ո՜վ միամիտ,
«Դյուցազո՛ւն Դավիթ՝ մեզ պես ռամիկ,
495 «Մսրամելի՛քն է քո թշնամին,
«Դյուցա՞զն ես՝ գնա՛ դարանամիտ
«Մսրամելիքի՛ց վրեժդ հանի»։
«Լա՛վ» — պատասխանեց Դավիթը մեր.
«Իսկ ո՞ւր է հիմա Մելիքը նեռ»։
500 «Այնտե՛ղ է» — ասաց զինվորը ծեր.
«Վրանում այն մեծ քնած է դեռ,
«Ծուխ է բարձրանում այնտեղից վեր –
«Այնտե՛ղ է հիմա Մելիքը նեռ»։

ԻԵ

Լսեց — արձակեց Դավիթն իր ձին,
505 Էլ չանսաց հուր ձին իրա սանձին,
Ինչպես գերանդին ցորյան հնձի՝
Մրրկվեց այդպես թափով անծիր,
Եվ գնաց, կանգնեց այն առանձին
Վրանի առջև, որի միջից,
510 Ինչպես հնոցից, թափով ամբողջ,
Ծո՛ւխ էր բարձրանում, ու հո՛ւր, ու բո՛ց։—
«Ո՜վ Մելիք» — կանչեց ձայնով անդող
Դյուցազուն Դավիթն անհուն խանդով․
«Ո՜վ Մելիք» — կանչեց — «Քնելըդ թո՛ղ,
515 «Ե՛լ, կռիվ մղենք, զարկե՛նք հերթով,
«Ինչքա՞ն ես տեսնենք արդյոք դու քաջ,
«Որ ժողովրդիդ՝ ահից կորած՝
«Քշել ես, բերել Սասմա վրա»։
Մելիքը լսեց ձայնը նրա,
520 Վեր կացավ, նստեց մի պահ մռայլ,
Նայեց նա հպարտ իրա զորքին,
Մոտ կանչեց ապա մանուկ Դավթին,
Հսկա բերանը ապա բացեց,
Դյուցազուն Դավթի վրա փչեց,
525 Որ նրան, ինչպես չնչին տաշեղ,
Թռցնե, Սասմա դաշտից քշե։—
Բայց կանգնած մնաց Դավիթն հուրհեր
Իր տեղում անշարժ ու աներեր։—

ԻԶ

Վեր թռավ տեղից Մելիքն ահեղ
530 Սարսափից կորած ու խելահեղ,
Բայց զսպեց իրեն, շունչը պահեց,
Ժպտալով ապա Դավթին նայեց,
«Նե՛րս արի» — ասաց — «Դավի՛թ ջահել,
«Նստենք միասին, մարդավայել
535 «Խոսք-զրույց անենք, ապա կրկին
«Ելնենք միասին, կարգով կարգին
Ձի-նժույգ նստած, զրահ առած՝
«Մեր ուժը փորձենք զորքի առաջ»։
Օ՜, մանուկ Դավիթ դու միամի՛տ,
540 Առյուծ-Մհերի որդի՛ ռամիկ,
Քո գլխում ինչքա՜ն խաղա քամի,—
Ահեղ փորձության, մահու ժամին
Որքա՜ն հավատաս անգետ կամիվ
Ամե՛ն մի ոսոխ ու թշնամի
545 Մսրամելիքի ու Օհանի…
Ահա Մելիքը, արքան այն նեռ,
Քեզ նենգ ժպիտով կանչում է ներս,
Որ դավով խարդախ ու արնանենգ,
Քեզանից, Դավի՛թ, իր ոխն հանե։—
550 Եվ ռամիկ Դավիթն, արդար ու մեղմ,
Հավատաց չարին ու մտավ ներս,
Եվ ընկավ, խաբված դավով այն նենգ,
Մելիքի փորած անդունդի մեջ…

ԻԷ

Ընկավ մեր Դավիթն անդունդի մեջ.
555 Շուրջը — մթություն, ու մուժ, ու մեգ,
Իսկ վերից Մելիքը արնանենգ,
Սարսելով ահից իր խելագար,
Քաշեց մի հսկա, վիթխարի քար։—
Դավիթը մնաց փոսում խավար,
560 Անպաշտպան, մենակ, իսկ դուսը չար
Մսրամելիքը, արքան դաժան,
Քրքջում էր ահեղ ու ժանտաժանտ։—
Եվ Սասմա վրա իջավ այնժամ
Խորշակ դառնաղետ, մահ տարաժամ։—
565 Եվ Դավիթն, ընկած խավարում քար,
Օգնության կանչեց երկար, երկար,
Եվ զուր է ասում զրույցը հար,
Թե պահուն այդ սև, այդ ժամին չար,
Օգնության եկավ խորհուրդով վառ
570 Ձենով-Օհանը, իշխանն այն մառ։—
Նա չեկավ, Ձենով իշխանն հայոց․
Սև սրտում՝ սարսափ ու ա՛հ մահու՝
Նա Մելիքին էր նվաստ նայում
Եվ ժողովրդին հրամայում —
575 Հավաքեն, տանեն նրա համար
Քառասուն կաղ կին՝ կորեկ աղան,
Քառասուն այլ կին, որ ուղտ բառնան,
Քառասուն աղջիկ՝ նման գարնան՝
Գնան՝ Մելիքին վարձակ դառնան։—
580 Հավաքեց ապա ահով անսանձ
Օհանը ամբավ ոսկի ու գանձ,
Մսրամելիքի մոտը գնաց,
Թախանձեց, խնդրեց վիզը ծռած,
Որ գերի գրի հավիտյան-հար
585 Երկիրը Սասմա և դարեդար
Թե՛ իր և թե ո՛ղջ Մսրա համար
Գա, ոսկի տանի, անհատնում հարկ։—
Մելիքը լսեց, չարկամ խնդաց,
Մռընչաց — ձայնից հողը թնդաց,
590 Արձակեց ապա հրաման գոռ,
Որ ժողովուրդը Սասմա ամբողջ,
Հավաքի, բառնա հարկը փրկիչ
Եվ գերի գնա Մսրա երկիր։—
Ձենով-Օհանը լսեց, գնաց
595 Եվ ժողովրդին՝ ահից կորած՝
Հայտնեց Մելիքի հրամանն այս։—
Եվ սուգ բարձրացավ, տրտունջ ու լաց
Աշխարհում հայոց,— և որբացած
Սասմա աշխարհի ձայնը գնաց,
600 Հասավ ականջին Դավթի դյուցազն,
Որ խավար ու խուլ հորում կորած
Ժայթքում էր աչքից կրակ ու կայծ։—
Սթափվեց, հիշեց Դավիթն այնժամ
Առյուծ-Մհերի փառքը պայծառ,
605 Հիշեց կայծակե սուրը հրցայտ,
Հավաքեց ամբողջ իր ուժն անծայր,
Խփեց — շողշողաց սուրը կայծակ —
Եվ քարը կտրեց — միջով անցավ…

ԻԸ

Դուրս եկավ հորից Դավիթն այնժամ,
610 «Ո՜վ Մելիք» — կանչեց — «Արքա՛ դաժան,
«Ելել եմ, բերել քեզ մահու ժա՛մ»։
Կանչեց նա ապա ձայնով ահեղ.
«Ե՛լ, հանդես արի՛, ո՜վ արքա նենգ,
«Ձի՛ նստիր, կապի՛ր զրահ ու զենք,
615 «Որ վերջին անգամ դեմ-հանդեպ մենք,
«Ո՜վ Մելիք, մահու կռիվ անենք»։
Դեմ ելավ դաժան արքան նրան,
Ժպտաց շողոքորթ, նայեց վրան,
Զենքերին նայեց այն հուրհուրան,
620 Նժույգին նայեց նրա կրակ,
«Ե՛կ, նստի՛ր» — ասաց ժպիտով նենգ․
«Ե՛կ, նստի՛ր, սիրով զրույց անենք,
«Թե կամիս հետո՝ առած թուր-տեգ,
«Ո՜վ Դավիթ, մահու կռիվ անենք»։
625 «Ո՛չ» — պատասխանեց Դավիթը մեր.
«Սասունցի Դավթին չե՛ս խաբի էլ.
«Ե՛լ, Մսրամելի՛ք, զենքերդ բե՛ր,
Կանգնի՛ր անխարդախ ու անվեհեր,—
«Քեզ մա՛հ եմ բերել, ո՜վ արքա նեռ»։
630 Բարձրացավ Մելիքն իր տեղից վեր,
Զրահներ հագավ, առավ զենքեր,
Ձի-նժույգ նստեց և կանգնեց մեր
Դավիթի հանդեպ, ինչպես մի լեռ։—
«Դավի՛թ» — բարբառեց Մելիքը նեռ,—
635 «Ո՞ւմն է առաջին հարվածն արդյոք»։
«Քո՛նն է» — դյուցազուն Դավիթը մեր
Պատասխան տվեց այն նեռ-մարդուն։—

ԻԹ

Եվ կանգնեց Դավիթը նրա դեմ
Անսասան, անահ, դեմքով վսեմ,
640 Հայացքով պայծառ, ժպիտով սեգ,
Բոցավառ, ինչպես պայծառ արեգ։
Մսրամելիքը իր ձին քշեց,
Հեռացավ, եկավ, և ապա շեղ
Հարվածով դժնի, թափով ուժեղ
645 Հարվածեց Դավթին, որ նրա սեգ,
Բարձրաբերձ կուրծքը միջից կիսե։—
Երբ զարկեց Մելիքն հարվածն ուժեղ,
«Հո՜ղ դարձավ Դավիթ» — դարձավ ասեց.
«Այստե՜ղ եմ» — կանչեց Դավիթը սեգ,
650 Եվ ահով լցվեց Մելիքը սև։—
Նա երկրորդ անգամ իր ձին քշեց,
Եկավ, հարվածեց հարվածով շեղ.
«Հո՜ղ դարձավ Դավիթ» — էլի ասեց,—
«Այստե՜ղ եմ» — կանչեց Դավիթը սեգ։—
655 Եվ երրորդ անգամ իր ձին քշեց
Մսրամելիքը, արքան այն սև,
Եկավ, հարվածեց գուրզով ուժեղ.
«Այս անգամ մեռա՜վ Դավիթն» — ասեց.
«Այստե՜ղ եմ» — կանչեց Դավիթը սեգ.
660 «Կանգնի՛ր, ո՛վ Մելիք, ո՛վ արքա սև,—
«Ե՛ս պիտի հիմա իմ ձին քշեմ»։
Երբ կանգնեց Մելիքը նրա դեմ
«Դավի՛թ» — բարբառեց — «Ռամի՛կ զորեղ,
«Թո՛ղ, մանուկ Դավիթ, խոր հոր փորեմ,
665 «Մտնեմ նրա մեջ, գլխիս քաշեմ
«Քառասուն կաշի, քառասուն քար —
«Եվ ապա՛ արի, քո զարկը զարկ»։
«Լա՛վ» — ասաց Դավիթն արքային չար.
«Թող փորեն խոր հոր, քաշեն թող քար,—
670 «Չի՛ փրկի, Մելի՛ք, քեզ ո՛չ մի ճար
«Սասունցի Դավթի զարկից արդար»։

Լ

Բերին, փորեցին մի հոր խավար
Մսրամելիքի, նեռի համար.
Եվ մտավ Մելիքը դողահար
675 Իր համար փորած հորը խավար,
Եվ բերին ապա, քաշեցին մառ
Քառասուն կաշի, քառասուն քար։
Եվ քշեց Դավիթն ապա իր ձին,
Որ խփի հարվածն իր առաջին,
680 Մոտ վազեց սակայն մի պառավ կին,
Մսրամելիքի մայրն էր՝ հագին
Մսրա զգեստներ՝ մետաքս անգին.
Եկավ, փաթաթվեց Դավթի ոտքին.
«Ի՛նձ բաշխիր» — ասաց — «Զարկդ առաջին»։
685 «Լա՛վ» — ասաց Դավիթը պառավին.
«Ես քե՛զ եմ բաշխում զարկս առաջին»։
Եվ երկրորդ անգամ քշեց իր ձին
Դավիթն շտապով, սակայն կրկին
Եկավ, փաթաթվեց նրա ոտքին
690 Մի ուրիշ — տարեց, գեղեցիկ կին.
Մսրամելիքի քույրն էր՝ հագին
Զգեստներ չքնաղ ու թանկագին.
Եկավ, փաթաթվեց Դավթի ոտքին.
«Դավի՛թ» — բարբառեց — «Դյուցա՛զն անգին,
695 «Ի՛նձ բաշխիր երկրորդ զարկդ կրկին»։
«Լա՛վ» — ասաց Դավիթն — «Ո՜վ չքնաղ կին,
«Քե՛զ եմ շնորհում զարկս կրկին»։
Եվ երրորդ անգամ իր ձին քշեց,
Ոչ-ոքի խնդիրք էլ չլսեց,
700 Առյուծ-Մհերի անունն հիշեց,
Եկավ, կայծակե սուրը խփեց,
Զարկեց հարվածով, զարկով վսեմ —
Քառասուն կաշին միջից կիսեց։—
Կտրեց քառասուն կարծր կաշին,
705 Քարերը կտրեց ջրաղացի,
Ճայթեց զորությամբ մի անհաշիվ,—
Դեմքն արեգական բռնեց փոշին։
Երբ փոշին մի քիչ բարձրացավ վեր —
«Այստե՜ղ եմ» — կանչեց Մելիքը նեռ.
710 «Սասունցի՛ Դավիթ, չե՛մ մեռել դեռ»:
Զարմացավ Դավիթն, ապա ասեց.
«Ո՜վ Մսրամելիք, թա՛փ տուր դու քեզ»
Մելիքը նրա ձայնը լսեց,
Թափ տվեց իրեն, արյունն հոսեց,
715 Մեջտեղից եղավ նա երկու կես,—
Անցավ, խորտակվեց Մելիքն այսպես...

ԼԱ

Այսպես է ասում զրույցը մեզ,
Սասունցի Դավթի զրույցն արդար,
Ասում է ապա զրույցն այդ վառ,
720 Որ մեռավ այսպես երբ նեռը չար —
Դավիթը նրա զորքին դիմեց.
«Գնացե՛ք» — ասաց — «Ձեր երկրում կեզ
«Ապրեցե՛ք ազատ, ապրուստով վես,
«Եվ հանգիստ թողեք մեր տունն ու մեզ»։
725 Ասում է ապա զրույցը մեզ,
Որ Դավիթն հետո դաշտից քշեց
Ձենով-Օհանին, իշխանին նենգ,
Հավաքեց ապա զրահ ու զենք,
Եվ դարձավ ռամիկ երկիրն ուժեղ,
730 Եվ հնչեց կրկին ամենուրեք
Սասմա լեռներում ծիծաղ ու երգ…
Ասում է ապա զրույցը մեզ,
Որ Սասմա երկրում տիրեց այսպես
Կյանք զարմանալի, արդար ու վես,
735 Մինչև մահացավ Դավիթն հրկեզ
Եվ ժառանգ թողեց երկրի վրա
Մհերին՝ որդուն իր հուրհուրան,
Բայց դժնի ուժեր տարան նրան,
Փակեցին Սասմա անհուն լեռան
740 Քարայրում մթին, որ այնտեղ նա
Հավիտյան, ընդմիշտ գերված մնա…

— Օ՜, դյուցազն Մհեր, ռամիկ դու ա՛յր,
Առյուծ-Մհերի շավի՛ղ պայծառ,
Դյուցազո՛ւն վերջին, ռազմի՛կ արդար,
745 Ձե՛ռք ժողովրդի ստեղծարար,—
Ուժեր կործանիչ, և՛ մութ, և՛ չար
Քարայրում այն մութ, միգում խավար
Փակեցին ահով քո դեմքը վառ,
Եվ գալիք քենից սարսափահար՝
750 Հայտարարեցին քեզ նեռ ու չար,
Որ չելնես մի օր՝ նրանց համար
Չբերես անկում, ու մուժ, ու մահ…

ԼԲ

Հուշ դարձավ այսպես, կյանքից գնաց
Սասունցի Դավթի զարմը դյուցազն,
755 Եվ տիրեց անհուն աղետ ու լաց
Լեռներին Սասմա, աշխարհին բարձր,
Եվ ժողովրդին ռամիկ ու պարզ։—
Հուշ դարձավ այսպես, դարձավ երազ
Առյուծ-Մհերի զարմը զորեղ,
760 Եվ դարեր ապա ու տարիներ
Լեռներում Սասմա, աշխարհում մեր,
Որ ոչ մի դյուցազն էլ չսերեց —
Ձենով-Օհանի զարմը տիրեց...
Տիրեց Օհանի սերունդը մառ
765 Բազում տարիներ,— ու դարեդար
Հայրենի երկրում ժլատ ու չար,
Անդուլ կեղեքող — ձեռքով շռայլ
Ցրե՜ց մեր երկրի գանձը անծայր
Եվ ինքնությունը մեր ոսկեսար։—
770 Եվ եկան ապա ու շարեշար
Տիրեցին երկրին իշխաններ չար,
Տերեր հայրենի ու զանազան,
Ազատանիներ՝ վարքով գազան,
Եվ նեռ-արքաներ հազարհազար։
775 Եվ ժողովրդի գլխին ազատ,
Իբրև հովանի մի սրբազան,
Կախվեց տերերի ժանիքը ժանտ —
Ե՛վ խարույկ, և՛ խաչ, և՛ խարազան…
Այսպես Օհանի սերունդը մառ
780 Տիրեց աշխարհում երկա՜ր, երկա՜ր,
Մինչև օրն եկավ — և դեմքով վառ
Ելավ քարայրից Մհերն արդար,
Եվ բերեց զարմին Օհանի չար
Անկում վերջնական և մահ անճառ։—
785 Օ՜, անմահ Մհե՛ր, քանի՜ դու դար
Պիտի մնայիր այրում խավար,
Մինչև աշխարհում քո օրը գար
Եվ ելնեիր դու արևավառ —
Համա՛յն աշխարհի զարմերին չար
790 Բերելու անկում և մահ արդար։—

ԼԳ

Եվ մենք աշխարհում հավիտյան-հար,
Որքան վերհիշենք զրույցն այս վառ,
Սասունցի Դավթի զրույցն արդար,—
Սերունդե-սերունդ ու դարեդար —

795 Դառնանք — բարբառենք նզովք մենք նախ
Մսրամելիքի՛ն, թագավորի՛ն,—
Դառնանք — բարբառենք նզովք ապա
Ձենով-Օհանի՛ն, իշխանին նե՛նգ,—
Դառնանք — բարբառենք նզովք ապա
800 Ա՛յլ իշխաններին բոլոր այն մեր,
Որ բերին մեզ մահ, ու մու՛ժ, ու նե՛ռ։—

Փա՜ռք փառաբանենք ապա մենք մեր
Առյուծ-Մհերի՛ն, դյուցազնին քա՛ջ,
Դավիթին՝ նրա որդուն դյուցազն,
805 Մհերին՝ նրա որդուն անմահ,—
Ո՛ղջ ժողովրդին ապա Սասմա,
Որ լուրթ լեռներում մի օր բազմած
Հորինեց պայծառ զրույցը այս —
Եվ անցավ անհետ, դարձավ երազ…

1933, IV, 6