Էջ:Հայկական Հարց Հանրագիտարան (Armenian Question Encyclopedia).djvu/465

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ՕՀԱՆՏԱՆՅԱՆ Համո (Համագասպ, կուս. անունը Ահեր Մհերյան) (1873, Uխալքալաք 1947, Կահիրե), քաղաքական, պետական գործիչ։ ՀՀԴ կուսակցության անդամ։ Ավարտել է Թիֆլիսի ռուս, գիմնազիան, սովորել ՄՊՀ բժշկ. ֆակուլտետում (հեռացվել է ուսանող, շարժումներին մասնակցելու համար).

1896-ին ավարտել է Լոգանի բժշկ. ինստ-ը։ Այդ տարիներին ժնևում ծավալել է հեղափոխական, կուս. աշխատանք հայ ուսանողների շրջանում, աջակցել Ք. ՄիքայԵԱանիէՒ. 1902-ից որպես բժիշկ աշխատել է Թիֆլիսում, Բաքվում։ 1905ին ռուս, հեղափոխության ժամանակ ղեկավարել է արտաքին կուս. կապերը ոուս. հեղափոխական կուսակցությունների հետ։ Պաշտպանել է գործունեության «կովկասյան նախագիծը», որը նախատեսում էր հեղափոխական գործունեություն ցարական կառավարության դեմ՝ հրաժարվելով Թուրքիայում ազգ-ազատագրական շարժումից։ 1908-ին ցարական իշխանությունները ձերբակալել են Օ-ին, բանտարկել, աքսորել Սիբիր (1913-15, Իրկուտսկի մարզ)։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ներումով վերադարձել է Թիֆլիս, որպես բժիշկ գործել Կովկասյան ռազմաճակատում։ Բժշկ. օգնություն է կազմակերպել Վանում։

1917-ի Փետրվարյան հեղափոխությունից հետո՝ Համառուասստանյան սահմանադիր ժողովի պատգամավոր։ 1918-ին գործել է Անդրկովկասյան սեյմում։ 1918-ին՝ Գերմանիա (Բեռլին) ուղարկված Հայոց ագգ. խորհրդի պատվիրակության անդամ։ 1919-ի նոյեմբ.՝ Հայաստանի Հանրապետության պատվիրակության անդամ Փարիզի հաշտության կոնֆերանսում։ 1920-ի սկզբից՝ Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար (Ա. Խատիսյանի կառավարության կազմում), ապա՝ Հայաստանի Հանրա պետության վարչապետ և արտաքին գործերի նախարար։ Նրա օրոք է կնքվել Սևրի հաշտության պայմանաԳԻՐԸ (1920), որով դե յուրե ճանաչվեց Հայաստանի Հանրապետությունը։ խորհրդային իշխանություն հաստատվելուց հետո ձերբակալվել է, բանտարկվել։ Ազատվել է 1921-ի Փետրվարյան հակախորհրդ. ապստամբության օրերին։ Հետագայում՝ վտարանդի, ապրել է (1923-ից) Կահիրեում, զբաղվել բժշկությամբ և հասարակական գործունեությամբ։ Համագգ. մշակութային և կրթական ընկերակցության հիմնադիրներից։ Գրել է գիտական հոդվածներ («Մոհիկաններից վերջինը», 1925, «Բոլորիս սիրելին», 1935, «Գաղափարապաշտության հանգըրվանները վերջին դարերու ընթացքին», 1941, «Հայ պետական մարդը». 1945, «Մեր բժիշկը». 1946 և այլն)։

ե. Գասպարյան

ՕՏՅԱՆ Գրիգոր Պողոսի (1834, Կ. Պոլիս 1887, Փարիզ), հասարակականքաղաքական գործիչ, հրապարակախոս։ Սկգբ. կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, այնուհետև ուսումը շարունակել Փարիզում։ Ականատեսն է 1848-ի Ֆրանս, բուրժ. հեղափոխության, որը զգալի ազդեցություն է գործել նրա գաղափարական ձևավորման վրա։ 1851-ին վերադարձել է Կ.Պոլիս։ Եղել է լուսավորական-սահմանադր. շարժման ղեկավարներից, մասնակցել Ազգային սահմանադրության մշակմանը։ 1875-76-ին օգնել է Միդհաթ փաշային՝ մշակելու օսմ. սահմանադրությունը։ 1878-ի Բեռլինի կոնգրեսի նախօրեին, Կ. Պոլսի հայոց պատրիարքի հանձնարարությամբ, մշակել է արևմտյան Հայաստանի բարենորոգումների ծրագրի նախագիծ («Ծրագիր կազմակերպական կանոնագրի օսմանյան Հայաստանի»)։ Բեռլինի կոնգրեսից հետո նշել է, որ հայկական հարցը դարձել է միջազգային դիվանագիտության շահարկության առարկա։ Թուրքական սահմանադրության արգելումից հետո, սահմանադրականների նկատմամբ սուլթան Աբդուլ Համիդ ll-ի ծավալած հալածանքների պայմաններում, Օ. 1880-ին վտարանդվել է Փարիզ, որտեղ ապրել է մինչև կյանքի վերջը։

ՕՏՅԱՆ Երվանդ Խաչիկի (1869, Կ. Պոլիս 1926, Կահիրե), գրող-երգիծաբան, հրապարակախոս։ Սովորել է Կ. Պոլսի Պերպերյան վարժարանում։ Մամուլում՝ որպես խմբագիր կամ աշխատակից անողոքաբար ձաղկել է տիրող բարքերը։ О-ի անունը եղել է թուրք, իշխանությունների համար «անբարեհույս» անձանց ցուցակում։ 1896-ի օգոաո., Կ. Պոլսի հայկական ջարդերի ժամանակ նա գաղտնի հեռացել է քաղաքից։

Եղել է Աթենքում, Կահիրեում; Փարիզում. Վիեննայում, Լոնդոնում, Բոմբեյում։ 1908-ի երիտթուրքական հեղաշրջումից հետո վերադարձել է Կ. Պոլիս։

1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ աքսորվել է Դեյր Էզ Զոր։ Հրաշքով փրկվելով՝ 1918-ին վերադարձել է Կ. Պոլիս, 1922-ին տեղափոխվել Բուխարեստ, 1924-ին՝ Տրիպոլի (Լիբանան), 1925-ին՝ Կահիրե։

Օ. հրատարակել է մի շարք երգիծական պարբ-ներ («Ազատ խոսք», «Ագատ բեմ», «Կրակ», «Կառափնատ», «Սև կատու», «Մանանա», «Իգնատ աղա», «Երգիծական տարեցույց»), հարստացրել է հայ արձակի գանձարանը նոր ու ծանրակշիռ ներդրումով՝ ֆելիետոններ, պամֆլետներ, երգիծավեպեր (անզուգական է «Ընկեր Բ. Փանջունի» եռամաս գործը)։ Ուրույն տեղ ունեն О-ի «Ապտյուլ Համիդ և Շերլոք Հոլմս» (1911) և «Սալիհա հանըմ կամ բանակը բռնավորին դեմ» պատմաարկածային-դետեկտիվ վեպերը, որոնք պատկերում են համիդյան արյունոտ բռնապետության դեմ մղվող պայքարը և հագեցված են ազա