Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/218

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Գրկ․ և ր և մ յ ա ն Ա․, Մանրանկարիչ աւր– գիս Պիծակ, «էջմիածին», 1953, № 9– 12։ Ղազարյան Վ․ Հ․, Սարգիս Պիծակ, Э․, 1980։ Der Nersessian S․, Manusciits armeniens illustres des ХНе, XIII,e et XIVe siecles de la Bibliotheque des peres Mekiii- taristes de Venise, 1936–37․ Վ․ Ղազար] սն

ՍԱՐԳԻՍ ՋԱԼԱԼՅԱՆՑ, Ս ա ր գի ս ար– քեպիսկոպոս Զալալյանց (1819–1879), Թիֆլիսի հայոց թեմի առաջ– նորդ, արքեպիսկոպոս 1857-ից։ Խաչենի Հասան–Ջաչաւյ անների տոհմից։ 1851-ին U 1853-ին Ներսես Աշտարակեցու կարգա– դրությամբ նշանակվել է լիազոր–քննիչ U Նոր Նախիջևանում զբաղվել Մ․ Նալբս ն– դյանի դեմ հարուցված գործով։ 1855-ք ց՝ եպիսկոպոս, էջմիածնի սինոդի անդսմ։ Եղել է ժողովրդին լուսավորելու կողմնա– կից, քաղ․ հարցերում՝ պահպանողակս ն։ Շրջագայել է Արլ․ Հայաստանի նահանգ– ներում ու գավառներում, նկարագրել ս ե– ղանքը, բնակավայրերն ու հնությունները, ընդօրինակել վանական համալիրների կարևոր արձանագրությունները, բազմա– թիվ ձեռագրերի հիշատակարաններ, փս ս– տաթղթեր։ Հավաքած նյութերը հրատա– րակել է «ճանապարհորդություն ի Մեծն Հայաստան» (մ․ 1–2, 1842–58) գրքում։ Ս․ Զ–ի թողած մի շարք ձեռագիր աշխատ ս– թյուններում (պահպանվում են Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարա– նում) շարադրված են հին Ուտիք և Ար– ցախ նահանգների աշխարհագրությունը, իշխանական–Նախարարական տների տւ․հ– մաբանությունն ու պատմությունը։ Ար– ժեքավոր են նաև Արլ․ Հայաստանի մե ի– քություններին, թուրք, և պարսկ․ բռնա– կալների դեմ նրանց պայքարին նվիրվոծ ձեռագրերը։ Ս․ Զ․ հայ հոգևոր, մշակ ււ– թային և կրթ․ օջախներին կտակել է 25 հզ․ ռ․ գումար, որը պետք է օգտագործ– վեր 125 տարի հետո՝ 2005-ին, երբ կհաս– ներ 12 մլն–ի։ Գրկ․ Օրմանյան Մ․, Ազգապատում, հ․ 3, Երուսաղեմ, 1927։ Բ․ Ոււուբաբյ սն UUr՝H՝U 4ԱՐԴԱՊԾ5 Ն4ԱՐԻՅ (ծն․ և ifuih․ թթ․ անհւո․), XIV դ․ հայ քանդակա– գործ։ Ստեղծագործությունները պահպան– վել են ներկայիս ՀՍՍՀ Արարատի շրջա– նի Լուսաշող գյուղի մոտ գտնվող Հււվ– հաննես Կարապետ վանքի եկեղեցու (1301, ճարտ․՝ Բոււո) վրա․ մուտքի ճակատաքա– րին քանդակել է Աստվածածնին՝ մանւ ւկ Հիսուսը ձախ ծնկին, երկու կողմից կանգ– Սարգիս վարդապետ նկարիչ․ «Աստվածածինը, մանուկ "4իսուսը և հրեշտակ– ները», բարձրաքանդակ Հովհաննես Կաւ ա– պետ վանքի եկեղեցու (1301) մուտքի Ճա1 ա– տաքարին նած հրեշտակներով, մուտքի կամարից վեր, հյուսածո ուռուցիկ շրջանակի մեջ՝ գահին նստած Աստծո պատկերը, ներքևի երկու անկյուններում՝ Պողոս և Պետրոս առաքյալների դիմաքանդակները։ Քան– դակագործին է վերագրվում նաև գլխ․ եկեղեցու պատի մոտ գտնվող սալաքարի վրայի մի բարձրաքանդակ (ճանկերում գառ բռնած կիսաբաց թևերով արծիվ), որը հավանաբար եղել է եկեղեցուն կից կառուցված տապանատան վրա (կիստ– վեր է)։ Պատկերաքանդակների ոճով երեք գործերն էլ մոտ են Մոմիկ վարդպետի արվեստին։ Գրկ․ Բարխուդարյան Ս․, Միջնա– դարյան հայ ճարտարապետներ և քարգործ վարպետներ, Ե․, 1963։

ՍԱՐԳԻՍ ՈՒՍՏԱ (ծն․ և մահ․ թթ․ անհտ․), XVII դ․ հայ ճարտարապետ։ Ըստ շին․ արձանագրության 1652-ին իր աշակերտ– ներ Հերապետի, Դավթի, Ցեսուի և Կարապետի հետ նորոգել է Սանահնի վանքի Գրիգոր Լուսավորիչ, Ս․ Աստվա– ծածին եկեղեցիները, զանգակատունը և գրատունը։

ՍԱՐԳԻՍ ՈՒՍՏԱ (ծն․ և մահ․ թթ․ անհտ․), XVII դ․ հայ ճարտարապետ։ Ըստ շին․ ար– ձանագրության 1664-ին կառուցել է Լեռ– նային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Մարտակերտի շրջանում գտնվող Երից Մանկանց վանքի եկեղեցին։

ՍԱՐԳԻՍՅԱՆ Բարսեղ [1․6․1852, գ․ Թա– փադոլակ (այժմ՝ գ․ Արևիկ, ՀՍՍՀ Ախուր– յանի շրջանում –1․8․1921, Վենետիկ], հայ բանասեր, հայագետ, ձեռագրագետ։ Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության անդամ, տպարանապետ, ուսուցիչ։ Ուսում– նասիրությունները վերաբերում են հայ հին ազգ․ և թարգմանական գրականու– թյանը։ «Ագաթանգեղոսը և յուր բազմա– դարյան գաղտնիքն» (1890) աշխատության մեջ այն կարծիքն է հայտնել, որ Ագա– թանգեղոսի անունով մեզ հասած գիրքը իբր տարբեր հեղինակների գոած և V դ․ ի մի բերված երկերի ժողովածու է, որը կրում է մի քանի խմբագրությունների շեր– տեր։ Ըստ Ս–ի, գրքի որոշ մասեր գրվել են IV դ․ (հուն․), իսկ V դ․ Կորյունը և Եզնիկ Կողբացին դրանք թարգմանել են հայ․, խմբագրել և լրացրել։ V դ․ ավելաց– ված գլխ․ մասը «Վարդապետությունն» է, որի հեղինակներն են Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը։ Ս․ նշում է, որ Ագա– թանգեղոսի գիրքը, հայատառ գրակա– նության առաջին երկն է (ավելի վաղ ստեղծվել են միայն Աստվածաշնչի հայ․ թարգմանությունները հունարենից և ասորերենից), իսկ նրա անվամբ մեզ հա– սած հուն, բնագիրը թարգմանված է հա– յերենից և հնարավորություն է տալիս վե– րականգնել հայ․ բնագրում բացակայող (կորած) հատվածները։ «Տեսություն Սեղ– բեստրոսի պատմության և Մ․ Խորենացվո աղբերաց» (1893) երկում Ս․քննադատելէ Օ․ Կարիերի այն տեսակետը, ըստ որի՝ Խորենացին ոչ թե V, այլ VIII–IX դդ․ հեղինակ է։ «Անանուն ժամանակագրու– թիւն․ խմբագիր, յօրինեալ յէ դարու» (1904) ուսումնասիրությունում ապացու– ցել է, որ Անանիա Շիրակացուն վերագըր– վող «ժամանակագրությունը» մի քանի ժամանակագր․ երկերի ժողովածու է, որի կարևոր մասն է կազմում II–III դդ․ հույն հեղինակ Հիպպոլիտոսի ժամանակա– գրության հին հայ․ թարգմանությունը։ Ս–ի «Երկհարյուրամյա գրականական գործու– նեություն և նշանավոր գործիչներ Վենետ– կո Մխիթարյան միաբանության» (1905) երկում հանգամանորեն բնութագրված է Մխիթարյան միաբանության գիտ․, գրա– կան, թարգմանական և հրատարակչական գործունեությունը, զետեղված են ուշա– գրավ դիվանական վավերագրեր։ Արժե– քավոր է Վենետիկի Մխիթարյան մատե– նադարանի ձեռագրերի՝ Ս–ի կազմած բազ– մահատոր նկարագրությունը [«Մայր ցու– ցակ հայերեն ձեռագրաց մատենադարա– նի Մխիթարյանց ի Վենետիկ», հ․ 1–3, 1914–66 (հ․ 3-ը՝ Գ․ Սարգսյանի հեղի– նակակցությամբ)]։ Ս–ի գրչին են պատկա– նում նաև բազմաթիվ այլ ուսումնասիրու– թյուններ, որոնք տպագրված են <Բազւէա– վեպոնւ1>՝․ Երկ․ Ուսումնասիրություն Մանիքեա–Պավ– դիկյան թոնրակեցիներու աղանդին և Գր․ Նա– րեկացվո թուղթը, Վնտ․, 1893։ Քննադատու– թյուն Հովհան Մանդակունվո և յուր երկասի– րությանց վրա, Վնտ․, 1895։Աբրահամ Մամի– կոնեից եպիսկոպոսն և յուր առ Վաչագան գրած թուղթն, Վնտ․, 18Э9։ Գ․ Աբգարյան ՍԱՐԳհԱՅԱՆ Ներսես (աշխարհական անունը՝ Սարգիս) (3․10․1800, Տրապի– զոն –21․6․1866, Ֆիեսսո, Իտալիա), հայ բանասեր, աղբյուրագետ, ճանապարհորդ– ուղեգրող։ Վենետիկի Մխիթարյան միա– բանության անդամ։ 1823-ին հոգևոր նախ– նական աստիճանով հաստատվել է Վե– նետիկի Ս․ Ղազար կղզում։ 1829-ին ձեռ– նադրվել է կուսակրոն քահանա։ Մինչև 1843-ը ղեկավարել է միաբանության տպա– րանը, բարեխղճորեն սրբագրել հայա– գիտ․ հրատարակությունները, մասնակ– ցել «Մատենագիրք նախնեաց» մատենա– շարի հրատարակմանը։ Միաբանության մատենադարանի ձեռագրերի հիման վրա կազմել է հայ հին ու միջնադարյան, ինչ– պես նաև թարգման, երկերի մանրամասն ցուցակը՝ առանձնացնելով կորած կամ թերի պահպանված բնագրերը։ Հնագի– տական–աշխարհագրական ուսումնասի– րություններ կատարելու, պատմ․ և մատե– նագր․ հուշարձաններ որոնելու նպատա– կով 1843–53-ին ճամփորդել է Հայաստա– նում և հարակից երկրամասերում։ Ուղևո– րության ընթացքում հետազոտել ու ճըշ– գըրտորեն նկարագրել է այցելած բնակա– վայրերի ու գավառների բնապատմ․ վի– ճակը, շինարար, և ճարտ․ հուշարձաննե– րը, այլևայլ հնությունները, կազմել քար– տեզներ ու հատակագծեր, նմանահանել արձանագրությունները (X–XIII դդ․ վե– րաբերող 196 արձանագրություն՝ բնագիր և ռուս, թարգմանությամբ, հրատարակ– ված են 1881-ին Մոսկվայում լույս տեսած «Հայկական արձանագրությունները Կար– սում, Անիում և վերջինիս շրջակայքում» գրքում)։ Հավաքել և Վենետիկ է ուղար– կել հարյուրավոր հայերեն մեծարժեք ձեռագրեր, հնագիտ․ իրեր, դրամներ, հայ․, հուն․, վրաց․, արաբ, և այլ լեզու– ներով բազմաթիվ վիմագիր հիշատա– կարաններ, գրի առել հայ ժող․ բանա– հյուսության նմուշներ։ Հավաքած նյու– թի հիման վրա գրել է «Տեղագրութիւնք ի