Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 10.djvu/220

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Ա․ Ս․ Սարգսյան Ա․ Մ․ Սարգսյաէ։ տագրմանը։ 1925-ին նշանակվել է Ա․ Մյաս– նիկյանի անվ․ ռազմ, դպրոցի հեծելսսլո– րային բաժնի քաղղեկ, 1927–32-ին՝ Հ․ Ք․ Բաղրամյանի գլխավորած հայկ․ լեռնա– հրաձգային 76-րդ դիվիզիայի հեծելագնդի էսկադրոնի հրամանատար (Վաղարշա– պատում), ապա՝ գնդի շտաբի պետ։ 1936-ին Ս․ ստացել է գնդապետի կոչու մ, գործուղվել Օրջոնիկիձե և նշանակվել առանձին հեծելազորային բրիգադի շտա– բի պետ։ 1939-ին Արմ․ Ուկրաինայի ազա– տագրմանը մասնակցել է որպես 5-րդ հեծելազորային դիվիզիայի շտաբի պեւո։ Հայրենական մեծ պատերազմի առաջէւն օրերին Ս–ի գլխավորած մոտո–հրաձգւս– յին դիվիզիան մարտնչել է նվովի և ^,վ․ Բուգի ակունքների շրջանում, թշնամու թի– կունքում կատարած համարձակ զորւս– շարժով ապահովել շրջապատման մեջ ըն– կած սովետական զորախմբերի նահան$ը։ Ս․ մահացու վիրավորվել է հուլիսին՝ Վիննիցայի շրջանում մղված մարտի ժա– մանակ։ Պարգևատրվել է Կարմիր աստ լի 2, Կարմիր դրոշի, «Պատվո նշան» շքա– նշաններով։ 1948-ին Ս–ի հայրենի գյուղը նրա անունով կոչվել է Աշոտավան։

ՍԱՐԳՍ8ԱՆ Արա Միհրանի (7․4․19(2, Կ․ Պոլիս –13․6․1969, Երևան), հայ սո– վետական քանդակագործ, մանկավալ ժ, հասարակական գործիչ։ ՍՍՀՄ ժող․ նկա– րիչ (1963)։ ՍՍՀՄ Գեղարվեստի ակա– դեմիայի իսկական անդամ (1958)։ ՄՄԿԿ անդամ 1939-ից։ Մասնագիտական կըր– թություն ստացել է նախ Կ․ Պոլսի Գեղար– վեստի վարժարանում (1919–21), որտ ւղ հանդես է եկել ինքնուրույն դիմաքան– դակներով, հայկ․ կոտորածների և առա– ջին համաշխարհային պատերազմի ազ– դեցությամբ՝ ողբերգական թեմաներ պա ո– կերող կոմպոզիցիաներով («Քաղք», գիպս, 1919, «Հուսահատություն», գիսյս, 1920, չի պահպանվել), ապա շարունա– կել է Վիեննայի Գեղարվեստի ակադեմի ս– յի բարձրագույն դպրոցում (1921–2՝), դիմաքանդակներով մասնակցել տելի նկարիչների Kunst-gemeinschaft ընկե– րության ցուցահանդեսներին։ Այս շըր– ջանի դիմաքանդակները հասուն արվես– տագետի ստեղծագործություններ են՝ հո– գեբանական խառնվածքների շեշտվււծ դրսևորումներով («Կարլ Վայգել», գիպս, 1922, «Ռիխարդ Ռոբերտ», գիպս, 1922, «Հեղինե Զատեյան», բրոնզ, 1923, «Մար– գիս իյաչատուրյան», գիպս, 1924), որոշ դեպքերում թեթևակի հակումով դեւ|ի իմպրեսիոնիզմը («Վիկտոր Միմոնովի<», գիպս, 1922)։ Կոմպոզիցիոն ստեղծագոր– ծություններում («Տառապանք», կավ, 1922, չի պահպանվել, «Լուռ վիշտ», մար– մար, 1923) շարունակել է ողբերգական սյուժեները՝ ռոդենյան ոճի պլաստիկա– կան լուծումներով։ Վիեննայում 1924-ին ընդունել է սովետական քաղաքացիու– թյուն, 1925-ին տեղափոխվել Երեան՝ դնե– լով սովետահայ պրոֆեսիոնալ քանդա– կագործության սկիզբը։ Ս․ եղել է Հեղա– փոխական Ռուսաստանի նկարիչների ասոցիացիայի հայկ․ մասնաճյուղի (1926-ից) կազմակերպիչներից։ Ս–ի 1920–30-ի հաստոցային դիմաքանդակ– ները, որոնցում իրենց զարգացումն են գտել Վիեննայում դրսևորված պլաստի– կական միջոցները, մեծ մասամբ նվիր– ված են հայ մտավորականների կերպար– ներին («Վ․ Թոթովենց», «Մ․ Աբեղյան», «Հ․ Աճաոյան», երեքն էլ՝ գիպս, 1926, «Մ․ Ասլամազյան», գիպս, 1927, բրոնզը՝ 1934, «Մ․ Նալբանդյան», գիպս, 1933, «Հ․ Պարոնյան», գիպս, 1933)։ Ընդգծված արտահայտչականությամբ առանձնանում են Ն․ Տիգրանյանի և Ա․ Մելիք–Փաշայանի փայտաքանդակները (երկուսն էլ՝ 1934)։ Միաժամանակ այս ժանրում նկատելի է մոնումենտալացման հակում («Թ․ Թո– րա մանյան», 1927, բազալտ՝ 1936, «Ա․ Շիրվանզադե», 1930, բազալտ՝ 1960), որն արտահայտվել է նաև հեղինակի հա– մար նոր՝ հեղափոխական գործիչների կերպարներում («Ս․ Սպանդարյան», մար– մար, 1927)։ Մոնումենտալության փայ– լուն օրինակ են «Մայիսյան ապստամբու– թյան հերոսներին» հուշարձանի (1931, բազալտ, Լենինական) հարթաքանդակ– ները, որոնք սովետական քանդակագոր– ծության նվաճումներից են։ 1930-ական թթ․ Մ․ առաջնություն է շա– հել Վ․ Ի․ Լենինի մոնումենտի, Մ․ Մ․ Կի– րովի և Հ․ Թումանյանի հուշարձանների համար Երևանում հայտարարված միու– թենական ու հանրապետական մրցանա– կաբաշխություններում։ Նույն տարիներին հսուդէւս Հ եկել նաև գրաֆիկական ստեղ– ծագործություններով։ Հայրենական մեծ պատերազմի տարիներին Ս–ի արվեստում դիմաքանդակի ժանրը հարստացել է ռազ– միկների կերպարներով («Ա․ Միրզոյան», գիպս, 1942, բրոնզը՝ 1948, «Ա․ Մարտի– րոսյան», գիպս, 1944)։ Պլաստիկական ար– տահայտչականությամբ և հոգեբանական խորությամբ են բնորոշվում Ն․ Զարյանի (գիպս, 1944) և Ա․ Ջիվելեգովի (գիպս, Ա․ Ս ա ր գ ս յ ա ն․ Հ․ Պարոնյանի «Պաղ– աասար աղբար» պիեսի բեմադրության (1954, Սունդուկյանի անվ․ թատրոն) ձևավորման Էսքիզ (Չարենցի անվ․ գրականության և ար– վեստի թանգարան, Երեան) 1944, երկուսն էլ բրոնզից՝ 1949) դիմա– քանդակները։ 1942-ին Կիրովականում կանգնեցվել է հեղինակի լավագույն կո– թողներից մեկը՝ Ա․ Մ․ Կիրովի հուշար– ձանը (բազալտ)։ Պատերազմի թեման իր արտացոլումն է գտել նաև կոմպոզիցիոն երկերում («Բարձունքի գրավումը», փայտ, 1942 ևն)։ 1943-ին ստեղծել է իր կոմպո– զիցիոն մտահղացումների գլուխգործոցը՝ «Սահակ Պարթև և Մեսրոպ Մաշտոց» (գիպս, 1943, փայտե տարբերակը՝ 1950) խմբաքանդակը, որտեղ մեծ վարպետու– թյամբ օգտագործված են հայ միջնադար– յան կտիտորական պատկերաքանդակի ավանդույթները։ Ետպատերազմյան շըր– ջանում Ս․ ստեղծել է պլաստիկական նուրբ արդվածքներ ու անվրեպ բնութագրումներ ունեցող դիմաքանդակների մի ստվար շարք («Րաֆֆի», 1957, «Վ․ Աճեմյան», 1954, երկուսն Էլ՝ գիպս, «Մ․ Մանիզեր», 1957, «Վ․ Բրյուսով», 1967, երկուսն Էլ՝ բրոնզ ևն), համալրել է հեղափոխական գործիչների պատկերաշարը («Վ․ Ի․ Լենին», 1959, «Ս․ Մ․ Կիրով», 1947, «Ա․Շա– հումյան», 1949, երեքն Էլ՝ բրոնզ)։ 1959– 1960-ին ՀՍՍՀ ԳԱ նիստերի դահլիճում ու Երևանի բժշկ․ ինստ–ում տեղադրվել են նշանավոր գիտնականների և բժիշկ– ների բարձրաքանդակ պատկերաշարերը։ Բազմաթիվ են Ս–ի ստեղծած մոնումենտ– ները, որոնցում ներդրված նշանակալից գաղափարները հաճախ ընդհանրացված են համապատասխան ծավալաձևերով՝ «Հ․ Թումանյան» (բրոնզ, 1957, Երևան, ճարտ․ Գ․ Աղաբաբյան), «Ա․ Սպենդիար– յան» (հեղինակակից՝ Ղ․ Չուբարյան, բրոնզ, 1957, Երևան, ճարտ․ Ֆ․ Դարբին– յան), «Վ․ Ի․ Լենին» (բազալտ, 1959, Կամո), Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված համագյուղացիների հուշարձանը Ջանֆիդայում (բրոնզ, տուֆ, 1968, ճարտ․ Արմեն Սարգսյան), «Մայր Հայաստան, (գիպս, 1968, 1975-ին՝ ետմահու, կոփա– ծո պղինձ, բազալտ, Լենինական, բնօրի– նակը մեծացրել է քանդ․ Ե․ Վարդանյանը), «Նելսոն Մտեփանյան» (բրոնզ, 1950, Երե– վան, ճարտ․ Գ․ Աղաբաբյան) կիսարձանը ևն։ Կոմպոզիցիոն գործերից են դրամա– տիկական պաթոսով առլեցուն «Հիրո– սիմա»-ն (բրոնզ, 1957), «Տաթև»-ը (գիպս, 1962), երկու կողմից դիտվող «Այգեկութ» ֆրիԳԱ (գիպս» 1960), ռիթմական հնարա– միտ խմբավորում ունեցող «Սևան» բարձ– րաքանդակը (գիպս, 1961)։ Ս․ հայ կեր– պարվեստում լուրջ վաստակ ունի նաև որ– պես բեմանկարիչ։ Երևանի ու Լենինակա– նի թատրոններում ձևավորել է Ն․ Շապո– վալենկոյի «Սև գնացք», Ա․ Լունաչարսկու և Ս․ Դեյչի «Նապոլեոնի արշավանքը», Գ․ Սարյանի «Աչք» (երեքն Էլ՝ 1931), Հ․ Պարոնյանի «Պաղաասար աղբար» (1933 և 1954), «Մեծապատիվ մուրացկան– ներ» (հեղինակակից՝ Մ․ Արուտչյան), Սլավինի «Ինտերվենցիա» (երկուսն Էլ՝ 1934), Մուրացանի «Գևորգ Մարզպետու– նի» (1941), Շեքսպիրի «Համլետ» (1942)։ Ս․ ճանաչված է որպես Հակոբ Պարոնյա– նի լավագույն նկարիչ–մեկնաբանը հայ բեմում։ 1925–30-ին Երևանի գեղարվես– տաարդ․ տեխնիկումում դասավանդել է քանդակագործություն։ Սակայն Ս–ի ման– կավարժ․ գործունեությունն առավել լայն