Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.djvu/145

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


1887-ին հայագետ Նորայր Բյուզանդա– ցին Ս–ում հրատարակել է «Քննասեր» հանդեսը, որը երկրորդ պրակից (1889) հետո դադարել է։ Շվեդահայ գաղութի համայնքային կյանքի կազմավորման գործում կարեոր դեր է կատարում կապը հայրենիքի՝ Սովետական Հայաստանի հետ։

ՍՏՈԿՀՈԼՄԻ ԱՍՏՂԱԴԻՏԱՐԱՆ, հիմնա– դրվել է 1753-ին, Ստոկհոլմում՝ Շվեդա– կան թագավորական ԴԱ նախաձեռնու– թյամբ։ 1931-ին տեղափոխվել է Սալտշյո– բադեն (Ստոկհոլմից 15 կմ արլ․)։ 1973-ից Ստոկհոլմի համալսարանի հիմնարկ է։ Գործիքներն են 1 մ տրամագծով պարա– բոլական ռեֆլեկտորը, օբյեկտիվ պրիզ– մաներով Շմիդի աստղադիտակը (հայելու տրամագիծը՝ 1 մ)։ Գիտական հետազո– տությունները վերաբերում են ակտիվ գալակտիկաների և աստղերի առաջաց– ման պրոբլեմներին, որոնք սերտորեն կապված են Բյուրականի աստղադիտա– րանում ուսումնասիրվող հարցերի հետ։ Է․ խաչիկ յան

ՍՏՈԿՈՎՍԿԻ (Stokowski) Լեոպոլդ (1882, Լոնդոն –1977, Հեմփշիր, Անգլիա), ամեր․ դիրիժոր։ Ազգությամբ՝ լեհ (մայրը շոտ– լանդուհի էր)։ Ավարտել է Լոնդոնի թագա– վորական երաժշտ․ կոլեջը, կատարելա– գործվել Փարիզում, Բեռլինում։ Որպես դիրիժոր հանդես է եկել 1908-ից, Լոնդո– նում։ Հյուրախաղերով հանդես է եկել իր գլխավորած (1912–36) Ֆիլադելֆիայի Լ․ Սաոկովսկի սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ, որին հա– մաշխարհային ճանաչում է բերել։ Ղեկա– վարել է նաև ԱՄՆ–ի այլ խոշորագույն սիմֆոնիկ նվագախմբեր, այդ թվում՝ իր իսկ ստեղծած Համաամերիկյան երիտա– սարդական (1940–42), ապա Հոլիվուդի (1945–49), Նյու Յորքի ֆիլհարմոնիկ (1949–50) են։ Հիմնադրել է Ամեր․ սիմ– ֆոնիկ նվագախումբը Նյու Չորքում (1962–ին)։ 1970–77-ին եղել է Լոնդոնի սիմֆոնիկ նվագախմբի դիրիժորը։ Ս․ համաշխարհային երաժշտ․ մշակույթում ամեր․ ոճի աչքի ընկնող ներկայացուցիչ– ներից է (լայն լսարան նվաճելու համար հանդես է բերել հնարամտություն, ունկըն– դիրներին զարմացրել ամեր․ կոմպոզի– տորների նորագույն բարդ երկերի կա– տարմամբ, դահլիճում կիրառել լուսային էֆեկտներ են)։ Մեծ դեր է խաղացել որ– պես երաժշտ․ լուսավորիչ՝ կազմակերպել է մանուկների և պատանիների համար համերգների շարքեր։ Գրել է «Երաժշտու– թյունը բոլորիս համար» գիրքը (1943), նկարահանվել կինոնկարներում («Հար– յուր տղամարդ և մի աղջիկ», «Ֆանտա– զիա», «Կառնեգի–հոլլ» են)։ Երաժշտ․ եր– կերի հեղինակ է։ 1958-ին հանդես է եկել ՍՍՀՍ–ում Գրկ* Стоковский Леопольд, в сб․։ Совре– менные дирижёры, сост․ Л․ Григорьев, Я․ Платек, М․, 1969․

ՍՏՈՄԱՏՈԼՈԳԻԱ (< հուն, ахо|ш – բե– րան և ․․․ չոգիա), գիտություն բերանի խո– ռոչի օրգանների, ատամների, ծնոտ–դի– մային հատվածի հիվանդությունների, դը– րանց բուժման, կանխարգելման և վերա– կանգնման մասին։ Ս․ բաղկացած է 3 հիմնական բաժիններից՝ թերապևտիկա– կան, վիրաբուժական (դիմային վիրաբու– ժության հետ) և օրթոպեդիական։ Վերջին տարիներին Ս–ից առանձնացել է մանկա– կան Ս․, որն ուսումնասիրում է բերանի խոռոչի օրգանների կառուցվածքը և ֆունկ– ցիան՝ երեխայի զարգացման տարբեր շրջաններում, ինչպես նաև երեխաների ծնոտ–դիմային համակարգի զարգացման տարիքային օրինաչավւությունները և ստոմատոլոգիական հիվանդությունները։ Թերապևտիկական Ս․ ուսումնա– սիրում է ատամների, հարատամնային հյուսվածքների, բերանի խոռոչի լորձա– թաղանթի հիվանդությունները, դրանց բու– ժումն ու կանխարգելումը։ Վ ի ր ա բ ու– ժ ա կ ա ն Ս–ի խնդիրն է ոչ միայն ատամ– ների հեռացումը, այլև դեմքի և ծնոտների վիրահատումը բնածին, ձեռքբերովի արատների, չարորակ և բարորակ ուռուցք– ների ևն ժամանակ։ Օրթոպեդի ա– կ ա ն Ս․, ուսումնասիրում և օրթոպե– դիական մեթոդներով շտկում է ատամ– ծնոտային համակարգի բնածին և ձեռք– բերովի արատները, վնասվածքները և ձևախախտումները։ Հիմնական դեր ունի ատամ–ծնոտային համակարգի վերականգ– նողական և կանխարգելիչ պրոթեզավո– րումը։ Ատամների բուժման, հեռացման և պրո– թեզավորման վերաբերյալ տեղեկություն– ներ կան դեռևս մ․ թ․ ա․ IV–V դդ․ Հին Արևելքի, Հունաստանի և Հռոմի բժշկա– գիտական աղբյուրներում։ Արաբ, բժշկա– գիտությունը մեծ ուշադրություն է դարձրել ատամների հիվանդություններին։ Ատամ– նաբուժության, որպես բժշկ․ գիտության, ձևավորմանը նպաստել է XVIII դ․ ֆրանս․ վիրաբույժ Պ․ Ֆոշարի ատամնաբուժու– թյան առաջին խոշոր ձեռնարկը (1728), որն ընդգրկում էր ատամների հիվանդու– թյունների, դրանց հեռացման և պրոթե– զավորման վերաբերյալ բաժիններ։ Ռու– սաստանում 1810-ին հատուկ օրենքով սահմանվել է ատամնաբույժի կոչում, իսկ 1829-ին ատամնաբուժությամբ զբաղվելու իրավունք են ստացել նաև կանայք։ 1884-ին լույս է ընծայվել առաջին ռուս, ամսագիրը՝ «Զուբովրաչեբնի վեստնիկ> («Зубоврачебный вестник»)։ 1883-ին՝ Պետերբուրգում, իսկ 1891-ին՝ Սոսկվա– յում կազմակերպվել է ատամնաբույժ– ների ընկերություն։ Ատամնաբուժու– թյան զարգացմանը և գիտական ձևա– վորմանը նպաստել են ռուս գիտնական– ներ Ն․ Սկլիֆոսովսկու, Ա․ Լիմբերգի, Ն․ Զնամենսկու, Ս․ Չեմոդանովի, Ն․ Նես– մեյանովի և այլոց աշխատանքները։ 1881-ին Պետերբուրգում հիմնվել է ատամ– նաբուժության Ռուսաստանում առաջին մասնավոր դպրոցը։ Սովետական իշխա– նության տարիներին ստեղծվել է ստոմա– տոլոգիական հիմնարկությունների լայն ցանց՝ պոլիկլինիկաներ և ստացիոնար– ներ, կազմակերպվել է ատամնաբուժա– կան օգնության պետ․ համակարգ։ Ստո– մատոլոգներ են պատրաստում հատուկ ստոմատոլոգիական ինստ–ներ և ֆակ–ներ։ 1923-ին հիմնվել է «Ստոմատո– լոգիա» («Стоматология») ամսագիրը։ ՍՍՀՍ–ում ներկայումս գործում են ստո– մատոլոգիական 2 խոշոր ԳՀԻ–ներ (Սոսկ– վա յում և Օդեսայում)։ 1956-ին կազմա– կերպվել է ստոմատոլոգների համամիու– թենական ընկերություն, որը 1968-ին մը– տել է ստոմատոլոգների միջազգային կազ– մակերպության մեջ։ ՀՍՍՀ–ում ատամնա– բուժական օգնության պետ․ համակարգի ստեղծման գործում մեծ են Ա․ Սաշուրի ծառայությունները (ղեկավարել է Հայաս– տանի ատամնաբույժների առաջին գիտա– գործնական խորհուրդը)։ Նրա նախաձեռ– նությամբ հիմնվել է ատամնապրոթեզա– վորման առաջին կենտրոնական լաբորա– տորիան (այժմ՝ Ստոմատոլոգիական I պոլիկլինիկա), կազմակերպվել են ատամ– նաբուժության դասընթացներ, ատամնա– բուժական դպրոց (1936-ին)։ Այնուհետև ստոմատոլոգներ է պատրաստել Երևանի բժշկ․ ուսումնարանի ստոմատոլոգիական բաժանմունքը։ Ետպատերազմյան շրջա– նում շրջանային հիվանդանոցներին, բուժ– միավորումներին, պոլիկլինիկաներին, արդ․ ձեռնարկություններին, ուս․ հաս– տատություններին կից ստեղծվել են ստո– մատոլոգիական կաբինետներ և բաժան– մունքներ։ 1946-ին հիմնվել է ծնոտ–դիմա– յին վիրաբուժության կլինիկա, 1948-ին՝ ստոմատոլոգների և ատամնաբույժ– ների հանրապետական գիտ․ ընկերու– թյուն։ 1961-ին Երևանի բժշկ․ ինստ–ում կազմակերպվել է ստոմատոլոգիական ֆակ․, իսկ 1973-ին բժիշկների կատարե– լագործման ինստ–ում հիմնվել է Ս–ի ամ– բիոն։ ՀՍՍՀ–ում Ս–ի զարգացմանը նը– պաստել են ստոմատոլոգներ Գ․ Եղիյանի, է․ Գևորգյանի, է․ Կիլիկյանի և այլոց աշ– խատանքները։ Ընդլայնվել է ստոմատո– լոգիական հիմնարկների ցանցը, հանրա– պետությունում գործում են 22 մասնագի– տացված ստոմատոլոգիական պոլիկլինի– կա, ավելի քան 300 բաժանմունք և կա– բինետներ։ Է․ Գոււունրսն

ՍՏՈՅԱՆՈ4 Զախարի (1850, այլ տվյալ– ներով՝ 1851 – 1889), բուլղար գրող, հա– սարակական գործիչ։ Ազգային–ազատա– գրական շարժման մասնակից։ Ստարա Զագորայի (1875) և Ապրիլյան (1876) ապստամբությունների կազմակերպիչնե– րից։ Օսմանյան լծից Բուլղարիայի ազա– տագրվելուց (1878) հետո՝ հինգերորդ ժող․ ժողովի նախագահ (1888)։ Եղել է «Ռաբոտ– նիկ» («Работник», 1881), «Բորբա», («Борьба», 1885),«Սվոբոդա» («Свобода», 1887) թերթերի խմբագիր։ Հանդես է եկել արմատական դեմոկրատիզմի դիրքերից, կյանքի վերջին տարիներին՝ ի պաշտպա– նություն միապետ․, հետադիմական կար– գերի։ Բուլղարիայի վավերական գրկ–յան ներ– կայացուցիչներից է։ Նրա գրչին են պատ– կանում թուրք զավթիչների դեմ ուղղված բուլղ․ ժողովրդի հայդուկային և ազգ․