Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.djvu/25

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


Ս․ հ–յան հիմնական բաժիններն են՝ պատ մա տես ական ներածությունը, մարդ– կանց հաղորդակցման և փոխազդեցու– թյան օրինաչափությունները (մասնավո– րապես, հաղորդակցման դերը հասարա– կական U միջանձնային հարաբերություն– ների համակարգում), մեծ (դասակար– գեր, ազգեր) U փոքր խմբերի հոգեբանա– կան բնութագրերը, անձնավորության հո– գեբանությունը (այդ թվում, սոցիալ․ դիրք– որոշման, սոցիալականացման և այլ պրոբ– լեմները), Ս․ հ–յան գործնական կիրառու– մը։ Սովետական Ս․ հ․ նշված բոլոր պրոբ– լեմները դիտարկում է գործունեության սկզբունքի հիման վրա, դա նշանակում է բոլոր սոցիալ–հոգեբանական երևույթների հետազոտում համատեղ գործունեությամբ միավորված իրական սոցիալ․ խմբերում, պայմանով, որ այդ համատեղ գործունեու– թյունը միջնորդավորում է ներխմբային պրոցեսների ողջ համակարգը։ Սա թույլ է տալիս յուրաքանչյուր խումբը ըմբռնել որպես միավոր հասարակական հարաբե– րությունների ամբողջության մեջ, հասկա– նալ խմբերի զարգացման մեխանիզմը և դիֆուզ խմբի վերածումը կոլեկտիվի։ Նը– ման մեթոդաբանական սկզբունքներով կառուցված Ս․ հ․ ունակ է կատարելու իր հիմնական գործնական խնդիրը՝ նպաս– տել սոցիալ․ պրոցեսների կառավարման օպտիմալացմանը, որը հսկայական դեր է խաղում զարգացած սոցիալիստ, հասա– րակարգում։ Ներկայումս մեծ նշանակու– թյուն ունի «հոգեբանական ծառայության» ստեղծումը, որը կապահովեր Ս․ հ–յան կի– րառական պրոբլեմների լուծումը արդյու– նաբերության, դաստիարակության, զանգ– վածային ինֆորմացիայի, սպորտի, կեն– ցաղի, ընտանիքի և այլ բնագավառներում։ Գրկ․ Парыгин Б․ Д․, Основы социаль– но-психологической теории, М․, 1971; Ме– тодология и методы социальной психологии, [Сб․ ст ], М․, 1977; Психологическая теория коллектива, М․, 1979; Андреева Г․ М․, Социальная психология, М․, 1980․ Գ․ մնղրեևա

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՆՈՐՄԱ, պատմականորեն ծագած կամ այլ կերպ հաստատված գոր– ծունեության եղանակ, որն ապահովում է հասարակության մեջ, հանրույթներում և խմբերում մարդկանց փոխգործողություն– ները։ Սոցիալ․ համակարգերը ինտեգրաց– ման անհրաժեշտությունը ամրագրվում է Ս․ ն–ներում․ դրանց միջոցով են իրակա– նանում սոցիաչականացումը, սոցիալա– կան վերահսկողությունը և կառավարու– մը։ Ս․ ն․ առկա է մարդու դրսևորման բո– լոր մակարդակներում (պահանջմունքնե– րում, դրդապատճառներում, արժեքնե– րում, վարքում, ապրելակերպում)։ Ս․ ն–նե– րը կարելի է դասակարգել ըստ գործողու– թյան ոլորտի (քաղ․, ընտանեկան ևն), սատարման եղանակի (իրավական, կրո– նական ևն), գիտակցվածության ձևի (գե– ղարվեստական, բարոյական ևն), ֆունկ– ցիաների (շեղումային, հաշտվողական ևն), ընդգրկման աստիճանի (խմբային, դասակարգային, զանգվածային, էթնո– մշակութային ևն)։ Ս․ ն–ների մի մասը, լինելով գործունեությունից չտարազատ– ված, մնում է չգիտակցված և բացահայտ– վում է հատուկ հետազոտություններով։ Պատմականորեն առաջինը ծագել են չգի– տակցված Ս․ ն–ները՝ սովորույթները, որոնք ընկած են գիտակցության հիմքում և հետագայում դարձել են կանոն–պատվի– րաններ ու նորմա–կարգադրություններ։ Զարգացած հասարակարգերում գործում են նաև կոդեքսներ և նորմա–նպատակներ։ Վերջիններս պահանջում են իրադրությա– նը համապատասխան կոնկրետացում, հետևաբար դրանցում ենթադրվում են տարատեսակություններ և անհատակա– նացում։ Սա ծնում է Ս․ ն–ների հակասա– կան գործառություններ և փոփոխություն– ներ․ ցանկալի նորամուծությունների կող– քին ծագում է հանցավոր վարք, Ս․ ն․ են– թարկվում է մոդայի և զանգվածային գի– տակցության այլ գործոնների ազդեցու– թյանը։ Վերջիններիս միջոցով է բուրժուա– զիան արմատավորում իր նեղ դասակար– գային շահերին համապատասխան Ս․ ն–ներ։ Սոցիալիզմի պայմաններում Ս․ ն–ները ենթակա են արմատական վերա– փոխման, դառնում են սոցիաչիստական ապրեԼակերպի ձևավորման հիմք, ընդ որում այդ պրոցեսը իրագործում են ոչ միայն կառավարման մարմինները, այլև աշխատավորական զանգվածները։ Ա․ Աղի բեկ յան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՇԱՐԺՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ, անձ– նավորության կամ սոցիալ․ խմբի դիրքի փովւոխությունը հասարակության շերտա– կառուցվածքում։ Առանձնացվում են Ս․ շ–յան հորիզոնական (տեղափոխություն մի քաղաքից մյուսը, աշխատանքի փոփո– խություն, երբ անփոփոխ է մնում մասնա– գիտությունը, պաշտոնը, աշխատավարձը ևն) և ուղղահայաց (տեղափոխություն գյուղից քաղաք, աշխատավարձի, պաշտո– նի բարձրացում կամ իջեցում ևն) ձևերը։ Երկու դեպքում էլ հասարակությունը կար– գավորում է տեղաշարժման ուղիները։ Ստրկատիրության և ֆեոդալիզմի օրոք Ս․ շ․ բացառիկ երևույթ էր, իսկ բուրժ․ հասարակարգում՝ օրինաչափ։ Օրինակ, ԱՍՆ–ում վերին խավերից ելածների երեք քառորդը կորցնում է իր դիրքերը և իջնում ստորին խավեր, իսկ ստորին խավերից ելածների մի մասը բարձրանում է վերին խավեր։ Այս փաստից ելնելով բուրժ․ սո– ցիոլոգիան փորձում է հերքել դասակար– գերի մարքս–լենինյան ըմբռնումը, պնդե– լով, որ, իբր, կայուն դասակարգեր գոյու– թյուն չունեն, բանվորն ու կապիտալիստը ժամանակի ընթացքում կարող են փոխել իրենց տեղերը։ Սոցիալիզմի օրոք Ս․ շ․ վերահսկվող պրոցես է, այն նպաստում է դասակարգե– րի մերձեցմանը և սոցիալապես միա– տարր հասարակարգի ձևավորմանը (օրի– նակ, բանվորների և գյուղացիների երե– խաները, ստանալով բարձրագույն կըր– թություն, համալրում են մտավորակա– նության շարքերը, հասարակական–քաղ․ ակտիվությունը թույլ է տալիս զբաղեցնել ղեկավար պաշտոններ ևն), ինչպես նաև միգրացիոն և դեմոգրաֆիական պրոցես– ների օպտիմալացմանը։ Ա․Ադիբեկյան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՍՏԱՏՈՒՍ, տվյալ սոցիալ․ համակարգի շրջանակներում անձնավո– րության, խմբի ևն գրաված համեմատա– կան դիրքը։ Ս․ ս․ բնորոշվում է դասակար– գային, ազգ․, մասնագիտական, տարի– քային և այլ օբյեկտիվ հատկանիշներով։ Միևնույն ժամանակ, Ս․ ս․ ունի սուբյեկ– տիվ երանգ, քանի որ այն արժեքավորում են տվյալ սոցիալ․ հանրույթի անդամնե– րը, այսինքն՝ տալիս որոշակի սոցիաչա– կան վարկ, վերջինիս միջոցով են Ս․ ս–նե– րը համեմատվում և ձեռք բերում գրավչու– թյան տարբեր աստիճան։ Ս․ ս–ի ուսում– նասիրությունը թույլ է տալիս պարզել հասարակության մեջ անձնավորության և խմբի վարքը, կոլեկտիվի ներսում գործ– նական և սոցիալ–հոգեբանական փոխհա– րաբերությունները, կադրային քաղաքա– կանության հիմքերը, աշխատանքային ակտիվության խթանման հարցերը ևն։ Կազմակերպական, բարոյադաստիարակ– չական առումով կարևոր է ապահովել Ս․ ս–ի և անձնավորության դերային վար– քագծի համապատասխանությունը։ Վ․ Միրզոյան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՍՏԵՐԵՈՏԻՊ, մարդկանց հոգեբանության մեջ ամրացած պատկերա– ցում, որը ծառայում է իբրև սոցիալ․ իրա– կանության ճանաչման և գնահատման միշոց, վարքի կարգավորիչ։ Ս․ ս․ իրակա– նության այս կամ այն երևույթի պարզեց– ված պատկերն է՝հագեցած սուբյեկտի հու– զական վերաբերմունքով։ Ս․ ս․ ձևավոր– վում է անձնական փորձի հիման վրա, ինչպես նաև հաղորդակցման միջոցով։ Որևէ սոցիալ․ հանրույթին բնորոշ Ս․ ս–նե– րի համակարգի մեջ բեկվում են այդ հան– րույթի ապրելակերպը, դասակարգային, ազգ․, տարիքային, մասնագիտական առանձնահատկությունները։ Ս․ ս–ները պահպանվում են հատկապես ավանդույթ– ների և սովորույթների շնորհիվ։ Ս․ ս․ զգալիորեն հեշտացնում է երևույթների գնահատումը, սակայն, իքրև իրականու– թյան մոտավոր, իսկ երբեմն աղճատված գնահատական, կարող է նաև խոչընդո– տել ավելի խորը ճանաչողությանը։ Բուրժ․ պրոպագանդան լայնորեն օգտագործում է Ս․ ս–ները՝ աշխատավորությանը իշխող վերնախավին ձեռնտու ձգտումներ, իդեալ– ներ, վարքի նորմաներ, ճաշակ ներարկե– լու համար, տարածված Ս․ ս–ի օրինակներ են «սովետական ռազմական սպառնալի– քը», «ամերիկյան երազանքը», «պլյուրա– լիստական դեմոկրատիան» ևն։․ Վ․ Միրզոյան

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ՍՏՐԱՏԻՏԻԿԱՑՈՒՄ, հա– ստրկության անդամների առանձնացումը այս կամ այն սոցիալ․ շերտում ըստ եկա– մուտի, զբաղմունքի, կրթության և այլ սոցիալ․ հատկանիշների։ Հասարակու– թյան սոցիալ․ կառուցվածքում շերտերի թիվը կախված է այդ հատկանիշների օբ– յեկտիվ քանակից (որոշ գիտնականներ առանձնացնում են 100-ից ավելի շերտեր)։ Ս․ ս–ման գաղափարը բուրժ․ սոցիոլոգիա– յում ուղղված է դասակարգերի մարքսիս– տական տեսության դեմ։ Դասակարգերը, իբր, հայեցողական մտակառուցումներ են և իրական հիմք չունեն, իսկ շերտերը էմ– պիրիկական հիմնավորում ունեն։ Ի տար– բերություն դասակարգերի, որոնք ըստ մարքսիզմի պետք է վերանան, շերտերը հավերժական են, ինչպես մարդկանց միջև տարբերությունները և անհավասարու– թյունը։ Ըստ մարքսիստական սոցիոլո– գիայի, Ս․ ս․ հասարակության դասակար–