Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.djvu/45

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


Հոկտեմբերյան հեղափոխության հաղ– թանակից հետո Վ․ Ի․ Լենինը առաջնա– հերթ խնդիրների շարքում առաջ է քաշել նաե սոցիալ․ հեաազոաություններ անց– կացնելու անհրաժեշտությունը (տես Երկ․ լիակտ․ ժող․, հ․ 36, էջ 457)։ Սովետական արդի Ս–ի ուսումնասիրման կարևորագույն պրոբլեմներն են կոմունիստական շինա– րարության ընդհանուր և առանձնահա– տուկ օրինաչափությունները, գիտատեխ․ հեղափոխությունը և դրա սոցիալ․ հետե– վանքները, հասարակության սոցիալ․ կա– ռուցվածքի փոփոխությունները, աշխա– տանքի նկատմամբ մարդու վերաբեր– մունքը, ուրբանացումը, ընտանեաամուս– նական հարաբերությունները, ազատ ժամանակը, պետ․ կառավարման կատա– րելագործման ուղիները և միջոցները ևն։ Սարքսիստական Ս․ կատարում է կարևոր գործնական ֆունկցիա, նպաստում սո– ցիալ․ պլանավորման իրականացմանը և բազմաթիվ կիրառական խնդիրների լուծ– մանը։ Ոչ մարքսիստական Ս․, որի նախահայրը 0․ Կոնտն է, ունեցել է զարգացման մի շարք փուլեր։ XIX դ․ 2-րդ կեսին Ս․ գտնը– վում էր պոզիտիվիզմի ազդեցության տակ և հիմնականում ուներ պատմաէվոլյու– ցիոն բնույթ։ Կախված այն բանից, թե հասարակական զարգացման որ գործոնն էր համարվում գլխավոր, Ս․ բաժանվել է տարբեր հոսանքների՝ աշխարհագրական դետերմինիզմ, ռասայական մարդաբա– նական դպրոց (ժ․ Ա․ Դոբինո, Հ․ Չեմ– բեռլեն, 0․ Ամմոն և ուրիշներ), կենսաօր– գանական դպրոց (Պ․ Լիլիենֆելդ, Ա․ Շեֆ– լե և ուրիշներ), սոցիաչական դարվի– նիզմ ևն։ XIX դ․ վերջին լայնորեն տարած– վել են Ս–ի հոգեբանական ուղղություննե– րը (ինստինկտիվիզմ, բիհևիորիզմ, ին– տրոսպեկցիոնիզմ)։ Ի հայտ են եկել տե– սություններ, որոնք շեշտում էին ոչ թե անհատական, այլ հասարակական, կո– լեկտիվ գիտակցությունը (է․ Դյուրկհեյմ, Չ․ Քուլի և ուրիշներ) կամ «սոցիալական փոխգործունեության» տարբեր ձևերը (Ֆ․ Տյոնիս, Գ․ Զիմմել և ուրիշներ)։ XX դ․ սահմանագլխին Ս–ի վրա ուժեղ ազդեցու– թյուն ունեին նեոկանտականությունը, կյանքի փիւիսոփայությունը, ւցսիխոանա– էիզը։ 1920-ական թթ․ արմ․, առանձնա– պես ամեր․, Ս–ում կտրուկ ուժեղացան էմպիրիկ միտումները, Ս․ սկսեց արագ մասնագիտացվել՝ առաջացան ընտանի– քի, քաղաքի, քաղ․ և այլ Ս–ներ։ Գաղա– փարական առումով արդի ոչ մարքսիս– տական Ս․ խիստ անմիատարր է։ 1940– 1950-ական թթ․ առավել ազդեցիկ ուղղու– թյուն էր Թ․Պարսոնսի և Ռ․ Մերտոնի կա– ռուցվածքային ֆունկցիոնալիզմը։ Այժմ առաջնության համար մրցակցում են ին– տերակցիոնիզմը, ֆենոմենոլոգիան և այլ ուղղություններ։ 1960-ական թթ․ արմ․ սո– ցիոլոգների շրջանում աշխուժացել է հե– տաքրքրությունը մարքսիզմի նկատմամբ։ Ոչ մարքսիստական Ս․ ներկայացնում են և՝ մարտնչող հակակոմունիստները, և՝ միջին խավի շահերը արտահայտողնե– րը, և՛ առաջադիմականորեն տրամադըր– ված ձախ մտավորականները։ Այս հան– գամանքը թելադրում է տարբերակված մոտեցում դրսևորել տարբեր սոցիոլոգիա– կան տեսությունները և դրանց հեղինակ– ներին գնահատելիս։ Ս–ի զարգացումը Հայաստանում սկսած XIX դ․, պայմանավորված էր կրոն, աշ– խարհայացքի դեմ պայքարով, ազգ․-ազա– տագր․ մտքի ձևավորմամբ և բուրժ․ ար– տադրահարաբերությունների հաստատ– մամբ։ Արծարծվել են իդեալիստական, պոզիտիվիստական ու սուբյեկտիվիստա– կան (Ա․ Կիպար, Հ․ Արծրունի, Ե․ Ֆրանգ– յան, Վ․ ծորենի և ուրիշներ), մատերիա– լիստական (Ե․ Տեմիրճիպաշյան, Ա․ Գա– րագաշյան, Ս․ Պալասանյան, Ս․ Նալ– բանդյան և ուրիշներ) և մարքսիստական (Ս․ Շահումյան, Բ․ Կնունյանց և ուրիշ– ներ) սոցիոլոգիական գաղափարներ․ Ս․ սկսում է ըմբռնվել որպես առանձին գի– տություն։ Ս–ի զարգացումը նոր թափ է ստանում Հայաստանում սովետական կարգեր հաստատվելուց անմիջապես հե– տո։ Բուն սոցիոլոգիական հետազոտու– թյուններն սկսվում են 60-ական թթ․։ Դրանք իրականացվում են ԳԱ փիլ–յան և իրավունքի ինստ–ում, Երևանի պետ․ հա– մալսարանի փիլ–յան և սոցիոլոգիայի ֆա– կուլտետում։ Բացի այդ կոնկրետ սոցիալ․ հետազոտություններ են կատարվում տար– բեր մինիստրությունների, միավորումնե– րի, գործարանների, ԳՀԻ–ների սոցիո– լոգիական լաբորատորիաներում, ինչ– պես նաև աշխատանքի գիտ․ կազմակերպ– ման կենտրոններում։ Հետազոտման հիմն, ուղղություններն են՝ աշխատանքի, կառավարման, ապրելակերպի, մշակույ– թի ևն սոցիոլոգիական պրոբլեմները։ 1984-ին ստեղծվել է Սովետական սոցիո– լոգիական ասոցիացիայի հայկ․ բաժան– մունք։ Տես նաև Միկրոսոցիուոգիա, Սո– ցիոմետրիա։ ^^․Միւիթարյան Դ․ Ե․, Սոցիոլո– գիական ուսմունքների պատմություն, պր․ 1–4, Ե․, 1971–82։ История буржуазной со– циологии XIX–начала XX века, М․, 1979; История буржуазной социологии первой по– ловины XX века, М․, 1979; Осипов Г․ В․, Теория и практика социологических иссле– дований в СССР, М․, 1979․ Ի․ Կոն, Ա․ Ադիբեկյան

ՍՈՑԻՈՄԵՏՐԻԱ (< լատ․ societas – հա– սարակություն, ընկերություն և․․․ մետ– րիա), փոքր խմբերում միջանձնային հա– րաբերությունները բացահայտելու և բնու– թագրելու եղանակ։ Առաջադրել է Զ․ Մո– րենոն որպես կապիտալիզմի արատները վերացնելու միջոց։ Հիմնականում գոյու– թյուն ունեցող երեք տիպի հարաբերու– թյունները՝ դրական (համակրանք, հար– գանք, հեղինակություն ևն), բացասական (հակակրանք, թշնամանք, մերժում ևն) և չեզոք (անտարբերություն, շփման բա– ցակայություն ևն), էական ազդեցություն են գործում այն նպատակների վրա, որոնց հասնելու համար անհատները միավոր– ված են ոչ մեծ կոլեկտիվներում։ Այդ հա– րաբերությունները բացահայտվում են հարցման միջոցով որևէ սոցիոմետրական չափանիշի նկատմամբ, այսինքն՝ այնպի– սի իրադրության առնչությամբ, որը պա– հանջում է կոլեկտիվի անդամների ան– միջական շվւում և կախված է նրանց ընտ– րությունից (օրինակ, «Ո՝վ կուզեիք, որ լիներ ձեր բրիգադավարը», <Ու՝մ կհրա– վիրեիք Ձեր ծննդյան տարեդարձին» ևն)։ Հարցման տվյալները ներկայացվում են աղյուսակի (սոցիոմատրից) կամ գրաֆի– կի (սոցիոգիր) տեսքով և ամփոփվում անհատական ու խմբային սոցիոմետրա– կան ցուցիչների միջոցով, այսինքն՝ որպես տվյալ սոցիոմետրական չափանիշի ընտ– րության թվի և ընտրության հնարավոր քանակի հարաբերություն։ Խմբային սո– ցիոմետրական ցուցիչների հաշվարկը հնարավորություն է տալիս պարզել կո– լեկտիվի համախմբվածության, լարվա– ծության ևն ցուցանիշները։ Ս․ կոլեկտիվ– ների կայունացման, կադրերի ճիշտ ընտ– րության, բարենպաստ աշխատանքային մթնոլորտ ստեղծելու ևն արդյունավետ միջոց է։ Գրկ․ Рабочая книга социолога, М․, 1976․ Ա․ Ադիբեկյան

ՍՈՈՒՂ ՕԼՈՒՔ, հայաբնակ գյուղ Ալեք– սանդրետի գավառում, Ամանոսի լեռնա– ստորոտին։ Զովաշունչ օդով և սառնորակ աղբյուրներով հայտնի Ս․ Օ․ ալեքսանդ– րետցիների սիրած ամառանոցն էր։ Առա– ջին համաշխարհային պատերազմի նախօ– րեին ուներ 350 հայ բնակիչ։ Զբաղ– վում էին այգեգործությամբ, պարտիզ– պանությամբ, հացահատիկի մշակու– թյամբ, արհեստներով, առևտրով, մա– սամբ՝ անասնապահությամբ։ 1915-ի Սեծ եղեռնից փրկված հայերը 1920-ից (երբ Ալեքսանդրետի գավառը մտցվեց Ֆրան– սիայի խնամակալության ներքո գտնվող Սիրիայի կազմի մեջ) վերադարձան Ս․ Օ․։ Սակայն, երբ Թուրքիան 1938-ին ռազմա– կալեց, իսկ 1939-ին զավթեց Ալեքսանդրե– տի գավառը, տեղի շուրջ 40 հզ․ հայերի հետ հարկադրաբար Սիրիա և Լիբանան գաղթեցին նաև սոուղօլուքցիները։

ՍՈՓԵՍՏԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, սոֆիստի– կա, 1․ սոփեստների ուսմունքը։ 2․ Ապա– ցուցման եղանակ սոփեստությունների օգտագործումով։ Ս․ բնորոշ էր սոփեստ– ներին, որտեղից էլ՝ Ս․ անվանումը։ Ներ– կայումս Ս․ դրսևորվում է առավելապես իբրև կանխահայտորեն կեղծ թեզիսի ապացուցում՝ տրամաբանական խորա– մանկություններով։ Այդ առումով Ս․, լի– նելով տրամաբանական–իմացաբանական երևույթ, ունի որոշակի սոցիալ․ պայմա– նավորվածություն․ Ս–յան հաճախ են դի– մում նրանք, ովքեր աշխատում են կեղծն անցկացնել ճշմարիտի տեղ, ձգտում ամեն գնով համոզելու, քան ապացուցելու։ Վ․ Բաղդասարյան

ՍՈՓԵՍՏՆԵՐ (< հուն, ooquorific; – հը– մուտ, իմաստուն, հետագայում նաև՝ իմաստակ), մ․ թ․ ա․ У–IV դդ․ հուն, փի– լիսոփաներ՝ իմաստության և պերճախո– սության պրոֆեսիոնալ ուսուցիչներ, որոնք առաջինն սկսեցին իմաստասիրու– թյուն ուսուցանել փողով։ Այսպես կոչված ավագ Ս․ էին Պրոտագորասը, Գորգիասը, Հիպիասը, Պրոդիկոսը, Անտիփոնը, Քսե– նիադեսը և ուրիշներ, կրտսեր Ա․՝ Կրի– տիասը, Ալկիդամասը, էվթիդեմոսը, Լի– կոփրոնը, Թրասիմաքոսը, Հիպոդամոսը, Պոլոսը և ուրիշներ։ Իրենց փիլ․ հայացք– ներով և հասարակական–քաղ․ կողմնո– րոշմամբ Ս․ միասնական ուղղություն չէին կազմում։ Ս․ փիլ․ հետաքրքրությունների ծանրության կենտրոնը բնավփլիսոփայու– թյունից փոխադրեցին բարոյականության․