Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 11.djvu/654

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


յին կուլտուրաների, շաքարի ճակնդեղի մշակությունն ու կաթնամսատու անասնա– պահությունը։ Զբաղվում են նաև պտղա– բուծությամբ, այգեգործությամբ, կարտո– ֆիլագործությամբ։ 1983-ին գյուղատնտ․ հողահանդակները կազմել են 981,Հ հզ․ հա։ 1983-ին կար 913,8 հզ․ խոշոր, 133,2 հզ, մանր եղջերավոր անասուն։ Երկաթուղի– ների երկարությունը 650 կմ է, ավտոճա– նապարհներինը՝ 5503,2 կմ <1983), որից 4672,4 կմ–ը՝ կոշտ ծածկով։ Դնեստրի վրա կա նավագնացություն։ Կուլտ, շինարարությունը к առողջա– պահությունը։ 1982–83 ուս․ տարում մարզում գործում էին 844 հանրակրթա– կան դպրոց, 17 պրոֆտեխ․ ուսումնարան, 14 միջնակարգ մասնագիտական ուս․ հաս– տատություն, 4 բուհ։ 1983-ին կար 555 նախադպրոցական հիմնարկ, 2 թատրոն, 1028 մասսայական գրադարան, 3 թանգա– րան, 1064 ակումբային հիմնարկ, 1108 կինոկայանք։ 1024 հիվանդանոցային հիմ– նարկներում աշխատում էին 3229 բժիշկ։ Մարզում գործում են 5 առողջարան, 5 հանգստի տուն, 3 ^ոուրբազա։ Լույս է տեսնում մարզային 2 թերթ։

ՏԵՌՆՈՎԻ, հայաբնակ խուտոր ՌՍՖՍՀ Կրասնոդարի երկրամասի Բելորեչենսկի շրջանում, Փշեխա գետի ավւին, շրջկենտ– րոնից 24 կմ հվ–արմ․։ Սովետական տնտե– սությունն զբաղվում է այգեգործությամբ։ Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ–կինո։ Հիմ– նադրել են Սամսունի շրջակա գյուղերից եկած հայերը, 1921-ին։

ՏԵՌՈՐԻ&Մ (< լատ․ terror – սարսափ) միջազգային, ահաբեկչու– թյուն միջազգային, պետության աջակցությամբ կամ թողտվությամբ մի– ջազգային իրավունքի պաշտպանությու– նից օգտվող անձանց կամ օբյեկտների դեմ կատարվող բռնի ակտ (արտասահ– մանյան պետությունների և կառավարու– թյունների գլուխների, դիվանագիտական ներկայացուցիչների սպանություն, դես– պանությունների և առաքելությունների, ազգային–ազատագր․ շարժման կազմա– կերպությունների ներկայացուցչություն– ների, միջազգային կազմակերպություննե– րի շտաբ–կայանների շինությունների պայ– թեցում, միջազգային տրանսպորտային համակարգերի ավերում ևն)։ ՍՍՀՄ–ը հետևողականորեն հանդես է գալիս Տ–ի դեմ, քանի որ այն հանգեցնում է միջազ– գային բնականոն հարաբերությունների խանգարմանը։

ՏԵՌՈՐԻՍՏԱԿԱՆ ԱԿՏ, ահաբեկչա– կան ակտ, քաղ․ նպատակներով պետ․, հասարակական գործիչների կյանքի դեմ ուղղված հանցագործություն։ Սովետական քրեական իրավունքում Տ․ ա․ դասվում է առանձնապես վտանգավոր պետական հանցագործությունների, շարքը (ՀՍՍՀ քրեական օրենսգիրք, հոդվածներ 61,62)։ Կատարվում է սովետական իշխանությու– նը քայքայելու կամ թուլացնելու նպատա– կով։ Պետ․, հասարակական գործչի, ինչ– պես նաև օտարերկրյա պետ․ ներկայա– ցուցչի սպանությունը, եթե կատարվում է նրանց պետ․, հասարակական գործու– նեության կապակցությամբ, պատժվում է ազատազբկմամբ 10–15 տարի ժամկե– տով՝ գույքի բռնագրավումով և աքսորով՝ 2–5 տարի ժամկետով (կամ առանց աք– սորի) կամ մահապատժով՝ գույքի բռնա– գրավումով։ Եթե նույն նպատակով հասցը– վել է ծանր մարմնական վնասվածք, նախատեսվում է ազատազրկում 8–15 տարի ժամկետով՝ գույքի բռնագրավումով և աքսորով՝ 2–5 տարի ժամկետով (կամ առանց աքսորի)։ Ա․ Թովմաս յան

ՏԵՍԱԳԾԱՅԻՆ ԱՐԱԳՈՒԹՅՈՒՆ, տես Աստղերի տեսագծային արագություն։

ՏԵՍԱԿ ԴՐԱԿԱՆ, տես ժանր։

ՏԵՍԱԿԱՆ ԱՍՏՂԱԴԻՏՈՒԹՅՈՒՆ, տես Երկնային մեխանիկա։

ՏԵՍԱԿԱՆ ԱՍՏՂԱՖԻ&ԻԿԱ, տես Աստղա– ֆիզիկա։

ՏԵՍԱԿԱՌԱՋԱՑՈՒՄ, կենսաբանական նոր տեսակների ծագումը և դրանց փոփո– խությունը ժամանակի ընթացքում։ Տե– սակների առաջացման Դարվինի տեսու– թյունից և կենսբ․ գիտությունների զար– գացման ընթացքից հետևում է, որ տեսակ– ները փոփոխվում են ժամանակի ընթաց– քում, ձեռք բերում նոր հատկանիշներ ու հատկություններ և տարբերակվում են այնպես, որ մեկ տեսակից առաջանում են երկու կամ ավելի նոր տեսակներ։ Տ․ կյանքի նոր տեսակի ձևառաջացման պրո– ցեսն է պոպուլյացիաների ադապտիվ վե– րափոխությունների հիման վրա, ժամա– նակի և տարածության մեշ։ Բնության մեջ Տ․ էվոլյուցիայի պրոցեսի կարևորագույն փուլն է։ Տ–ման հիմքը կազմում են ժա– ռանգականությունը և փովւոխականու– թյունը, իսկ շարժիչ ուժը՝ բնական ընտ– րությունը։ Գոյության պայմանների փո– փոխության դեպքում տեսակի ներսում կատարվում է հատկանիշների տարամի– տում։ Տարբերում են Տ–ման երկու ձև՝ ալլոպատրիկ U սիմպատրիկ։ Ա լ լ ո– պատրիկ Տ․ տեղի է ունենում, երբ տա– րամիտման ենթարկվող պոպուլյացիանե– րը մեկուսացվում են իրարից աշխարհա– գրականորեն։ Նման մեկուսացումը սահ– մանավւակում է գենեաիկական նյութի Փոխանակումը պոպուլյացիաների միջև և նախադրյալներ ստեղծում նոր բնակա– վայրերում բնական ընտրության ստեղ– ծագործական գործունեության համար։ Ալլոպատրիկ Տ–ման օրինակ է Գալա– պագոսյան կղզիների սերինոսների տար– բեր տեսակների առաջացումը։ Սtի մ– պատրիկ Տ․ իրականանում է սկըզբ– նական տեսակի բնակության սահմաննե– րում, ոչ տարածական մեկուսացման հի– ման վրա։ Միասնական պոպուլյացիայի տարամիտման պատճառներ են դառնում տեսակի տարբեր խմբերի կենսբ․ մեկու– սացման վարքագծային, գենեաիկական, էկոլոգիական U ժամանակագրական մե– խանիզմները։ Միմպատրիկ Տ–ման օրի– նակ է Ս և ա ն ա լճում իշխան ձկան տա– րամիտումը 4 ձևերի (ամառային բախ– տակ, ձմեռային բախտակ, գեղարքունի, բոջակ)։ Տ–ման ալլոպատրիկ և սիմպատրիկ ձևե– րը պոպուլյացիաների ներսում առաջաց– նում են դուստր խմբավորումներ և նպաս– տում դրանց հետագա մեկուսացմանը։ Պոպուլյացիայի ներսում ստեղծված խըմ– բավորումների մրցակցությունը նպաս– տում է պոպուլյացիայի հետագա տարա– միտմանը։ Տ–ման երկու ձևերի մեջ կան նաև մի ջանկյալ ձևեր։ Բնության մեջ Տ–ման բո– լոր պրոցեսները կոմպլեքս են և ընթա– նում են էվոլյուցիոն տարբեր տարրական գործոնների ազդեցության հետևանքով, որոնք տարբեր կերպ են ներգործում պոպուլյացիայի խառը գենոտիպային կազմի վրա։ Գրկ․ Դարվին Չ․, Տեսակների ծագումը, Ե․, 1963։ Завадский К- М․, Вид и ви– дообразование, Л․, 1968․ Ս․ Զամինյան

ՏԵՍԱԿԱՎՈՐ ԴԼՈՅՈՒԿ, գչոցման ար– տադրության հիմնական տեսակներից մեկը, զանազան (ոչ սնամեջ) հատվածք– ներով գլոցված շինվածքներ (պրոֆիլներ), որոնք կիրառում են մեքենաների դետալ– ների, շինարարական և այլ կոնստրուկ– ցիաների պածւրաստման համար։ Տ․ գ․ լինում է պարզ (շրջան, քառակուսի, վե– ցանկյուն, շերտ), ձևավոր (ռելսեր, հե– ծաններ, անկյունային երկաթ, շվելերներ) և հատուկ պրոֆիլի (անիվներ, կալանդ– ներ, գնդեր)։

ՏԵՍԱԿԱՎՈՐՈՂ ՀԱՇՎՈՂԱԿԱՆ ՄԵՔԵ– ՆԱ, ծակոտաքարտերը դասավորող և ընտրող, այսինքն՝ դրանք ըստ որոշակի հատկանիշների դասակարգող մեքենա։ Հիմնական հանգույցներն ու մեխանիզմ– ներն են․ ծակոտաքարտեր մատուցող մեխանիզմը, համեմատող սարքավորու– մը, տեսակավորող մեխանիզմը և սովորա– բար տեսակավորված ծակոտաքարտերը կուտակող 13 գրպանիկները։ Ծակոտա– ՍԷ80-3 էլեկտրո– նային տեսակավո– րող մեքենա քարտերն ըստ խմբերի բաշխելիս Տ․ հ․ մ–ի գործողության հիմքում ընկած է հատկա– նիշի կոդի (անցքերի համակարգ ծակո– տաքարտի որոշակի սյունակում) ընկա– լումը և համապատասխան ընդունիչ գըր– պանիկ ուղարկելը։ էլեկտրամեխանիկա– կան Տ․ հ․ մ–ի արտադրողականությունը 1 /ւ–ում՝ 350–400, իսկ էլեկտրոնային Տ․ հ․ մ–ինը (նկ․)՝ մինչև 2000 ծակոտա– քարտ։

ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԽՈՆԱՎՈՒԹՅՈՒՆ օդի, տես Օղի խոնավություն։

ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԾԱՎԱԼ ն յ ու թ ի, մարմնի ծավալի (V) և զանգվածի (ա) հարաբերու– թյամբ որոշվող ֆիզիկ, մեծություն (v)․ համասեռ մարմնի համար v=V/m։ Տ․ ծ․ խտությանը (բ) հակադարձ մեծություն է՝ v=l/p։ Միավորների միջազգային հա– մակարգում Տ․ ծ–ի միավորը մ3/կգ–ն է։ Կիրառվել է նաև սմ3յգ միավորը։ 1 մ3յկգ~ = 103 սմ3/գ։

ՏԵՍԱԿԱՐԱՐ ԿՇԻՌ, մարմնի կշռի (P) և ծավալի (V) հարաբերությունը՝ y= =P/V։ Կարող է որոշվել նաև y=pg բա– նաձևով, որտեղ p-ն նյութի խտությունն է, g-ն՝ ազատ անկման արագացումը։ Ի տարբերություն խտության, Տ․ կ․ նյութի