Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/154

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


աշխարհագրություն» ձեռնարկը (1885)։ Նամակագր․ կապեր է հաստատել Ի»․ Մոն– գոտյանի հետ, աշխատակցել նրա խմբագրած «Արմենիային»։ Բուդապեշտի փողոցներից մեկն այժմ կոչվում է Ց–ի անունով, իսկ Բուենոս Այ– րեսի զինվ․ ակադեմիայի բակում դրված է նրա հուշարձանը։ Ց–ի և Բեմի դիմանկար ներով թողարկվել են լեհ․ և հունգար, դրոշմանիշեր։ Աճյունն ամփոփված է Բուե– նոս Այրեսի Ռիկոլետա գերեզմանատանը, Ռոսասների դամբարանում։ Ս․ Քոչանջյան


ՑԵՑԵ (Glossina), իսկական ճանճերի ըն տանիքի արյունածուծ միշատների սեռ։ Մարմնի երկարությունը 9–14 մմ է։ Ց–նե– րին բնորոշ են երկար և լայն ծնոտային շոշափուկները և երկար, ծակող կնճիթի– կը։ Հայտնի է Ց–ի շուրջ 20 տեսակ՝ տարածված արևադարձային և մերձարևադարձային Աֆրիկայում։ Կենդանածին են։ Ապրում են խոնավ վայրերում, գլխավորապես անտառներում։ Շատ տեսակներ մարդու և կենդանիների արյան մակաբույծների՝ տրիւցանոսոմների փոխանցողներ են։ 3 տեսակ փոխանցում են մարդու քնախտ հիվանդության (Trypanosoma gambiense), 2 տեսակ՝ ընտանի կենդանի ների «Նագանա» հիվանդության հարուցիչներ (T․ brucei)։


ՑԵՑԵՐ իսկական (Tineidae), թիթեռների ընտանիք։ Թևերի բացվածքը 6– 60 г/г/ է։ Հայտնի է Ց–ի 2000 (ՍՍՀՄ–ում՝ 200) տեսակ։ Թրթուրներն ապրում են շարժական պատյանիկներում։ Սնվում են №նձորենու ցեց․ /․ թիթեռը, 2․ թրթուրը, 3․ ձվակույտը շիվի վրա, 4․ հարսնյակների խումբը բուս, կամ կենդան, մնացորդներով, սըն– կերով, քարաքոսերով։ Մոտ 40 տեսակը վնասատուներ են։ Վնասում են սննդամթերքները (հատկապես հացահատիկի ցեցը), բուրդը, մորթին (հագուստի ցեց), կահույքը (կահույքի ցեց)։ Ց․ են կոչվում նաև ավելի քան 10 այլ ընտանիքի թիթեռներ (ծռաբեղ, մանգաղաձև, խայտաբղետ, կլորավուն Ց․ ևն)։


ՑԵՖԵԻԴՆԵՐ (Ցեֆեոս համաստեղության անունից), տես Փոփոխական ասաղեր։


ՑԵՖԵՈՍ (լատ․ Cepheus), Կ և փ և ո ս, երկնքի հյուսիսային կիսագնդի բևեռամերձ համաստեղություն։ Գտնվում է Փոքր արշ, Վիշապ, Կարապ, Մողես, Կասիո– պեա և Ընձուղտ համաստեղությունների միջև։ Ց–ի ամենապայծառ աստղը՝ Ալ– դերամինը, 2,4 աստղային մեծության է։ Ց–ում է գտնվում փոփոխական աստղերի շարքին դասված առաշին աստղը՝ Ց Ցե– ֆեոսի, ինչպես նաև ամենասառը ու ամենահսկա ասաղերից մեկը (ր, Ցե– ֆեոսի, T=2000°, տրամագիծը 1500 անգամ մեծ է արեգակնայինից), որի սեփական բևեռացումը հայտնաբերվել է Բյուրականի աստղադիտարանում։ ՍՍՀՄ–ի տարածքից Ց․ երևում է ամբողշ տարին։ Է․ Խաչիկյան


ՑԶԻԲՈ, Բ n շան, քաղաք Արևելյան Չի նաստանում, Շանդուն նահանգում։ Մոտ 2234 հզ․ բն․ (1982)։ Քարածխի խոշոր ավազանի կենտրոն է։ Կա էլեկտրաէներգիայի, ապակու արտադրություն, մետալուրգիա, մեքենաշինություն։


ՑԶԻՆԱՆ, քաղաք Արևելյան Չինաստանում, Հուանհե գետի ափին։ Շանդուն նահանգի վարչական կենտրոնն է։ 1,320 մլն բն․ (1982)։ Երկաթուղային և ավտոճանապարհների հանգույց է, փոխաբեռնման կետ։ Կա սննդի, թղթի, տեքստիլ արդյունաբերություն, մետալուրգիա։ Զարգացած է մեքենաշինությունը, քիմ․ և նավթաքիմ․ արդյունաբերությունը։ Ունի համալսարան, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, բժշկական ակադեմիաներ։


ՑԶՅԱՆՍԻ, նահանգ Արևելյան Չինաստանում, Ցանցզի գետի աշափնյա մասում։ Տարածությունը 160 հզ․ կմ2 է, բն․՝ 33,2 մլն (1982)։ Վարչական կենտրոնը՝ Նանչան։ Նահանգի ներքին մասը Պոյան– հու լճի ավազանի ցածր հարթավայրն է, եզրերն զբաղեցնում են լեռնաշղթաները։ Տիրապետում են 300–900 մ բարձրությունները։ Կլիման մերձարևադարձային է, մաս սոնային։ Տարեկան տեղումները 1400-1700 մմ են։ Տնտեսության գլխավոր ճյուղը գյուղատնտեսությունն է։ Մշակվում է տարածքի ավելի քան 16%-ը։ Ցանքատարածություն ների 80%–ը ոռոգելի է։ Մշակվող հիմնական կուլտուրան բրինձն է։ Մշակում են նաև ցորեն, գարի, բաթաթ, ընդավորներ, թեյ, ցիտրուսային կուլտուրաներ, բամբակ, շուտ, ծխախոտ, ռամի, շաքարեղեգ, ձիթատուներ։ Զբաղվում են խոզաբուծությամբ, խոշոր եղշերավոր անասնապահությամբ, թռչնաբուծությամբ, ձկնորսությամբ։


ՑԶՅԱՆՍՈՒ, նահանգ Արևելյան Չինաստանում, Ցանցզի գետի ստորին հոսանքի շրշանում, ողողվում է Արևելա–Չինական և Դեղին ծովերի շրերով։ Տարածությունը 100 հզ․ կմ2 է, բն․՝ 60,5 մլն (1982)։ Երկրի ամենախիտ բնակեցված նահանգն է։ Վարչական կենտրոնը՝ Նանկին։ Գտնվում է Չինական մեծ հարթավայրի հվ–արլ–ում։ Կլիման մերձարևադարձային է, մուսսո– նային։ Տարեկան տեղումները հս–ում 600-900 մմ են, հվ–ում՝ մինչե 1200 մմ։ Ց․ ՉԺՀ ինդուստրիալ–ագրարային զարգացած տնտ․ շրշաններից է, տալիս է երկրի արդ․ համախառն արտադրանքի 6%–ը։ Արդյունահանվում է ածուխ, երկաթի հանքանյութ, ապատիտ, կաոլին, աղ։ Զարգացած է տնայնագործությունը և գեղարվեստական արհեստագործությունը (ճենապակե և հնդկեղեգե իրեր)։ Մշակվում է տարածքի մոտ 60%–ը։ Գետերի ռեժիմը կարգավորելու և ոռոգման նպատակով ստեղծված է հիդրոտեխ․ համալիր, այդ թվում՝ ոռոգիչ համակարգ։ Մշակում են բրինձ, ընդավորներ, ցորեն, գարի, եգիպտացորեն, բանջարաբոստանային կուլտուրաներ։ Երկրի բամբակագործական և շերամապահական գլխավոր շըր– շաններից է։

ՑԶՅՈՒԼՈՒՆ, Կ n ու լ ու ն, քաղաք Սյան– գանում (Հոնկոնգում), Ցզյուլուն թերա– կղզու հվ–ում։ Մոտ 1,5 մլն բն․ (1979, Սյանգանի հետ)։ Նավահանգիստ է Հա– րավ–Չինական ծովի ափին, ունի օդանավակայան։ Երկաթուղով կապված է Գուան– չժոու քաղաքի (ՉԺՀ), երկաթուղային լաստանավով և ստորջրյա թունելով՝ Սյանգանի (Վիկտորիայի) հետ։ Կա թեթև, քիմ․, ցեմենտի, սննդհամի արդյունաբերություն, նավաշինություն, մեքենաշինություն, մետաղամշակություն։


ՑԻ (չին․, բառացի՝ օդ, գազ, գոլորշի, շըն– չառություն, եթեր), չին․ փիլ–յան հիմնական հասկացություններից։ Ընդհանուր առմամբ նշանակում է աշխարհի նյութական հիմքը՝ մանրագույն մասնիկների տեսքով, որոնք, գտնվելով մշտական շըն– չառության մեջ, մերթ խտանում են՝ կազմելով իրեր, մերթ ցրվում՝ առաջացնելով իրերի փոփոխություններ և անհետացում։ Բացի այդ Ց․ նյութական ուժ է, էներգիա կամ արյան և շնչառության հետ կապված կենսական ուժ․ այս որակով Ց․ մասնակցում է իրերի և մարդկանց գոյացման պրոցեսին։ Այն կարևոր տեղ ունի Վան Չունիուսմունքում։ Չին․ փիլ–յան պատմության մեջ (ընդհուպ մինչև XX դ․) հանդիպում են Ց–ի տարբեր ըմբռնումներ։


ՑԻ ԲԱՅՇԻ, Ա–Չժի․ 1սուան (1860– 1957), չին նկարիչ։ Չինական Նկարիչների միության նախագահ (1953-ից)։ Վաղ շըր– ջանում ստեղծել է միջնադարյան ավանդական տիպի դիմանկարներ, սակայն նրա տաղանդը բացահայտվել է բնանկարի, հատկապես «ծաղիկներ–թռչուններ» ժանրերում։ Գոխուա ազգ․ գեղանկարչության խոշորագույն վարպետ Ց․ Բ․ միջնադարյան գեղարվեստական սկզբունքները հարըս– տացրել է նոր բովանդակությամբ, դասական տիպարների ընդօրինակումից

Ց ի Բ ա յ շ ի․ «ճնճղուկը ճյուղի վրա», ալբոմի թերթ, թուղթ, գունավոր գոուշ

անցնելով բնօրինակի դիտարկման։ Պատկերելով առօրյա կյանքն ու գեղջկական կենցաղային իրեր (զամբյուղներ, եղան–ներ, աշտանակներ, բանջարեղեն, խեց–