Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/163

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


է գլխ․ ֆունկցիաներն ապահովող մշտական համընդհանուր կառուցվածքնե– րից՝ օրգանոիդներից, որոշ նյութերի ժա– մանակավոր կուտակումներից (լիպիդներ, ածխաջրեր, սպիտակուցներ, պիգմենտներ են) և տարբեր տիպի բջիջների առանձ– նահատուկ գոյացություններից (մկանա– թելիկներ, տոնոֆիբրիլներ են)։ Նշված բո– լոր ներառումներն ընկղմված են Ց–ի հա– մեմատաբար միատարր, բազմաթիվ մո– լեկուլների կոլոիդ լուծույթի՝ հիալոպլազ– մայի մեջ։ Տես նաև Բջիջ, Պրուոոպւազմա։

ՑԻՏՈՔՐՈՄՆԵՐ, շն չառական ֆեր– մենտներ, երկաթ պարունակող բարդ սպիտակուցներ, որոնց պրոսթետիկ (ոչ սպիտակուցային) մասը կազմում է հեմը (հեմոպրոտեիդներ)։ Առաջինը նկարագրել է շոտլանդացի գիտնական Մաք Մաննը (1886), իսկ նրանց դերը կենդանի բջիջ– ներում բացահայտել է Դ․ Քեյլինը (1926, Անգլիա)։ Հայտնի են շուրջ 30 Ց․։ Լայ– նորեն տարածված են բուս․, կենդան, և մանրէների բջիջներում։ Կարեոր դեր են կատարում կենդանի օրգանիզմներում ըն– թացող բազմաթիվ պրոցեսներում (բջջա– յին շնչառություն, ֆոտոսինթեզ, միկրո– սոմային օքսիդացում)։ Կենդանի բջիջ– ներում իրականացնում են էլեկտրոնների և (կամ) ջրածնի աստիճանական տեղա– փոխությունն օքսիդացվող օրգ․ նյութերից մոլեկուլային թթվածն ի ։ Պրոցեսի ընթաց– քում առաջանում է էներգիայով հարուստ միացություն՝ ադենոզինեռֆոսֆորաթթու։

ՑԻՏՐՈՒԼԻՆ, a-ամինա–Ց–ուրեիդավա– լերիանաթթու, H2NCONH(CH2)3CH(NH2) COOH, բնական ամինաթթու։ Գոյություն ունի օպւոիկապես ակտիվ Լ – , D– և ռա– ցեմատ LD–ձևերով։ L–Ց․ ազատ վիճա– կում պարունակվում է ձմերուկի և որոշ այլ բույսերի հյութերում, ընդավորների արմատային պալարներում, կաթնասուն– ների հյուսվածքներում (լյարդ, երիկամ– ներ, ուղեղ, մկաններ, արյուն)։ Բնական սպիտակուցների կազմության մեջ չի մըտ– նում։ Օրգանիզմում մասնակցում է օրնի– թինային ցիկլի ռեակցիաներին (օրնիթի– նից արգինինի կենսասինթեզի միջան– կյալ արգասիք է)։ Բույսերում մասնակցում է նաև ազոտի ֆիքսման պրոցեսին։

ՑԻՏՐՈՒՍԱՅԻՆ ԲՈՒՅՍԵՐ, սատապազգի– ների ընտանիքի ցիտրուս ցեղի մշտադա– լար բույսերի խումբ։ Մշակում են (28 տեսակ՝ նարնջենի, գրեյպֆրութ, մանդա– րին, կիւորոն, թուրնջենի ևն) ԱՄՆ–ում, ճապոնիայում, ՉԺՀ–ում, Հնդկաստա– նում, Պակիաոանում, Ավստրալիայում, Միջերկրածովյան երկրներում ևն, իսկ ՍՍՀՄ–ում՝ Արմ․ Վրասաանում (տնկարկ– ների 90%), Ադրբեջանում, Մոչիի շրջա– նում, Տաջիկստանում ևն։ Պատկերազարդումը տես 320-րդ էջից հետո՝ ներդիրում։

ՑԻՏՐՈՒՍՈՎԱՆ, գյուղ Աբխազ․ ԻՄՍՀ Գուդաութայի շրջանում, շրջկենտրոնից 23 կմ հվ–արլ․։ Բնակչությունը՝ հայեր, աբխազներ, վրացիներ։ Ունի հանգստյան տուն, ակումբ–կինո։ Հայերը եկել են Սամ– սունի շրջակա գյուղերից, 1881-ին։

ՑԻՐԿՈՆ (գերմ․ Zirkon), միներալ։ Քիմ․ կազմը՝ (Zr, Hf, Th, Ս, TR, Са, Na) [(Si, Al, P, S)X(0,tOH)4]։ Բյուրե– ղագիտ․ համակարգը աետրագոնային է։ Առաջացնում է բյուրեղային ներ– փակումներ, հատիկավոր, կոլոմորֆ ան– ջատումներ։ Գույնը՝ տարբեր երանգի շագանակագույն։ Փայլը՝ ալմաստի։ Կարծրությունը՝ 6,5, խտությունը՝ 4000– 5100 կգ/մ3։ Հանդիպում է գրանիտոիդա– յին և ալկալային ապարներում։tZr-ի ստացման հանքանյութ է։ Օգտագործվում է ապարների բացարձակ հասակը կապա– րային մեթոդով որոշելու համար։ Ց–ի խոշոր կուտակումներ կան ԱՄՆ–ում (Ֆլռ? րիդա), Շրի Լանկայում, Արլ․ Ավստրա– լիայում։

ՑԻՐԿՈՆԻՈՒՄ (Zirconium), Zr, տարրերի պարբերական համակարգի V պարբերու– թյան, IV խմբի տարր։ Կարգահամարը՝ 40, ատոմական զանգվածը՝ 91,22։ d տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթ– ների կառուցվածքն է 4s2 4p6 4d2 5տ2։ К, Լ և М թաղանթները լրացված են։ Բնական Ց․ բաղկացած է 90Zr (51,46%), 91Zr (11,13), 92Zr (17,11), 94Zr (17,4) և 96Zr (2,8) կայուն իզոտոպներից։ Ստացվել են 81–99 զանգվածի թվերով 14 ռադիոակ– տիվ իզոտոպները, որոնցից 95Zr (Ti/2= = 95 օր) օգտագործվում է որպես իզո– տոպային ինդիկատոր։ Ամենից կայուն է 93Zr (Ti/2= 1,5-106 տարի, 3՜) իզոտոպը։ Ց․ հայանաբերել է գերմ․ քիմիկոս Մ․Կլապ– րոաը (1879), որը Ցեյլոնից բերված թանկար– ժեք բարից՝ ցիրկոնից, անջատեց Ց–ի օքսիդը (Zr02)։ Մետաղական Ց․ թեե ոչ մաքուր, սև փոշու ձևով առաջինն ստացել է Ի․ Բերցելիու– սը( 1825)։ Մաքուր՝ ձուլածո Ց ․ ստացվեց միայն 1925-ին, յոդիդային ռաֆինացմամբ (նիդեր– լանդացի գիտնականներ՝ Ա․ վան Արկել և Ի․ դե Բուր)։ Ց․ անվանումը ծագել է ցիրկոն միներալի անունից։ Ց․ երկրակեղևում տարածված (դանդաղ տեղաշարժվող) տարր է, կազմում է նրա զանգվածի 1,7 • 10~2% –ը (տարածվածու– թյամբ 19-ոդն է)։ Հայտնի են Ց–ի 27 մի– ներալ! երը, որոնցից արդ․ նշանակու– թյուն ունեն բադդելեիտը՝ Zr02 և ցիր– կոնը։ Ց․ արծաթասպիտակ, բնորոշ փայլով մետաղ է։ Առաջացնում է a և |3 ձևափո– խություններ (a–>P անցումը տեղի ունի 863°Շ–ում)։ Ց–ի հալ․ ջերմաստիճանը 1855°C է, եռմանը՝ 4340°C, խտությունը՝ 6450 կգ/մ3։ Մաքուր Ց․ պլաստիկ է, հեշ– տությամբ ենթարկվում է մամլման, գլան– ման և այլ սառը կամ տաք մշակման։ Մետաղների լարման շարքում Ց․ գտնվում է ջրածնից (նաև ցինկից և մանգանից) ձախ։ Միացություններում առավելապես քառարժեք է, ցուցաբերում է +4, հազվա– դեպ՝ + 1, +2 և +3 օքսիդացման աստի– ճաններ։ Քիմ․ հատկություններով նման է հաֆնիումին։ Սովորական պայմաննե– րում ձուլածո Ց․ քիմիապես պասսիվ է և կոռոզիակայուն, պատվում է օքսիդի պաշտպանիչ շերտով։ Թթվածնի հետ հեշ– տությամբ միանում է 800°Շ–ից բարձր տաքացնելիս (200–400°Շ–ում՝ շատ դան– դաղ)։ Ց–ի փոշին ինքնահրկիզվող է, օդում կարող է բռնկվել անգամ սենյակային ջերմաստիճաններում։ Առաջանում է Ց–ի (IV) օքսիդ՝ Zr02։ Ց․ ջրածնի հետ առա– ջացնում է հիդրիդներ՝ ZrH, ZrH2, և պինդ լուծույթներ։ Ֆտորի հետ Ց․ միանում է սովորական պայմաններում, մյուս հա– լոգենների հետ՝ տաքացնելիս (200°C), ստացվում են Ց–ի (IV) հալոգենիդները՝ ZrX4։ Տաքացնելիս Ց․ միանում է նաև բորի, ազոտի (700–800°C), ածխածնի (900°C) հետ՝ առաջացնելով բորիդ՝ ZrB2, նիտրիդ՝ ZrN և կարբիդ՝ ZrC։ Մետաղների հետ առաջացնում է հա– մաձուլվածքներ և ներմետաղական միա– ցություններ։ Ց․ կայուն է ջրի և ջրա– յին գոլորշիների (մինչև 300°C), աղա– թթվի, նոսր (< 50%) ծծմբական թթվի և ալկալիների նկատմամբ (միակ մետաղն է» որ չի լուծվում ամոնիակ պարունակող ալկալիներում)։ Ազոտական թթվում և արքայաջրում լուծվում է տաքացնելիս (>100°C)։ Ց–ի (IV) աղերը հեշտությամբ հիդրոլիզվում են։ Ց–ի ստացման հիմ– նական հումքը ՍՍՀՄ–ում ցիրկոնն է։ Ձուլածո Ց․ ստանում են մամլված փո– շին վակուումում հալելով։ Գերմաքուր Ց․ ստանում են աղեղային վառարանում կամ յոդային ռաֆինացմամբ ստացված մետաղն էլեկտրոնային ճառագայթով հա– լելով։ Ց․ և նրա համաձուլվածքներն օգ– տագործվում են միջուկային ռեակտորնե– րում, հրթիռներում, թռչող և այլ սարքե– րում, քիմ․ մեքենաշինության մեջ։ Փոշե– կերպ Ց․ օգտագործվում է պիրոտեխնի– կայում և պայթուցիկ նյութերի արտադրու– թյան մեջ։ Ցիրկոնային հրակայուն նյու– թերն (պարունակում են Zr02 կամ ZrSi04) օգտագործվում են մետաղաձուլության և հրթիռաշինության մեջ։t

ՑԻՐԿՈՆԻՈՒՄԻ ԿԱՐԲԻԴ, ZrC, ցիրկո– նիումի միացությունն ածխածնի հետ։ Մոխրագույն, դժվարահալ (3800°C), բյու– րեղական նյութ է։ Լուծվում է արքայա– ջրում և տաք, խիտ ծծմբական թթվում։ Օգտագործվում է որպես մետաղների դըժ– վարահալ ծածկույթներ, հղկանյութ, խե– ցանյութերի բաղադրիչ։

ՑԻՑԵՐՈ, 1․ ւոպաւոաո, որի կեգեչը հավա– սար է 12 պունկտի (4,51 մմ)։ Առաջին անգամ կիրառվել է 1467-ին, Ցիցերոնի «Նամակների» տպագրության ժամանակ, որտեղից էլ՝ անվանումը։ Առավելապես կիրառվում է մանկական գրքերի և սկըզբ– նական ուսուցման դասագրքերի տեքստի շարվածքի համար։ 2․ Գծային չափերի միավոր, որն օգտագործվում է շարվածքի արտադրության ժամանակ։

ՑԻՑԵՐՈՆ, Կ ի Կ և ր П ն Մարկոս Տու– լիոս (Cicero Marcus Tullius) (մ․ թ․ ա․ 106–մ․ թ․ ա․ 43), հռոմեացի հռետոր, քաղ․ գործիչ, գրող։ Հեծյաչների դասի ներկայացուցիչ։ Քաղ․ ասպարեզ է մուտք գործել Սուււայի դիկտատուրայի կողմնա– կիցների դեմ արտասանած ճառերով՝ ի պաշտպանություն Քվինտիոսի, մ․ թ․ ա․ 81-ին և Ռոսկիոսի, 80-ին (հայ․ հրտ․ «Ատենախօսութիւն Կիկերոնի վասն Ամե– րիացի Սեքստոս Րոսկիոսի», «Հյուսի– սափայլ», 1860, թրգմ․ Ս․ Նազարյան)։ Ց–ին մեծ հռչակ է բերել սուլլայական Վերեսի դեմ 70-ին արտասանած ճառը, ինչպես նաև Պոմպեոսի օգտին 66-ին ծերակույտում արտասանած ճառը։ 63-ին Ց․ ընտրվում է կոնսուլ և այնուհետև ցու– ցաբերում ազնվականական կողմնորշում, որն արտահայտվել է Կատիւինայի դա– տավարության ժամանակ արտասանած չորս ճառերում (այսպես կոչված «Կատի–