Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/171

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


տային ջրերից (Մասրիկի, Վերին Ախուր– յանի, Արարատյան են գոգավորություն– ները), իսկ հարթավայրերը երիզող թեք լանջերում, բարձունքների գագաթներում սառը օդի կուտակում չի լինում։ Բույսերի ցրտադիմացկունությունը տարբեր է դր– րանց զարգացման տարբեր փուլերում։ Խաղողի վազի բացված բողբոջների, ծի– րանենու ծաղիկների թույլ Ց–յան հավա– նականությունը Արարատյան դաշտում 45–50% է, միջակ Ց–յանը՝ 35–40%, ուժեղ Ց–յանը՝ 25–30% ։ ՀՍՍՀ հս–արլ․ շրջաններում ուշ գարնանային Ց–ների հա– վանականությունը 10–15%-ից չի անց– նում։ Բարձր լեռնային գոտում, ինչպես նաե Վերին Ախուրյանի, Գավառագետի գոգավորություններում երբեմն Ց․ դիտ– վում է նաև հուլիս–օգոստոս ամիսներին։ Արարատյան գոտում ամենաուշ Ց․ դիտ– վել է 1945-ի մայիսի 13-ին, ամենավաղ աշնանային Ց․՝ 1941-ի սեպտեմբերի 27-ին։ Ց–ների պատճառով նվազում է դաշտա– յին, բանջարանոցային և պտղատու բույ– սերի բերքը։ Ցածր ջերմաստիճանն ազ– դում է անմիջապես կենդանի բջիջների վրա, սառչում է բջջահյութի ջուրը, միջ– բջջային տարածություններում առաջա– ջանում են սառույցի բյուրեղներ և պրո– տոպլազման ջրազրկվում է։ Ց–յան նկատ– մամբ առավել դիմացկուն բույսերը (դի– մանում են –7-ից մինչե–10°C կարճատև ցրտերին) վաղ գարնանային հացաբույ– սերն են և վաղ ցանված բակլազգիները։ Միջին դիմացկուն են (–3° –4°C) սոյան, մոգարը ևն, նվազ դիմացկուն են (–2° – 3°C) եգիպտացորենը, կորեկը, սորգոն, կարտոֆիլը, մախորկան ևն։ Ոչ դիմաց– կուն բույսերից են (ծիլերը վնասվում են 0,5–1,5°C ցրտերից) լոբին, բրինձը, բամ– բակենին, բանջարային բույսերը, քուն– ջութը, գետնանուշը, հնդկացորենը ևն։ Ց–ների նկատմամբ առանձնապես զգա– յուն են բազմացման օրգանները։ Ց–ների դեմ առավել տարածված պայքարի մե– թոդներից է ծխապատումը՝ լայնորեն կիրառվում է ծաղկած պտղատու բույսերի և ջերմասեր բանջարային բույսերի ծիլերի պաշտպանության համար ՄՍՀՄ միջին և հվ․ գոտիներում, ինչպես նաև ՀՍՍՀ–ում։ Ամենատարածված և մատչելի մեթոդը բուս, և այլ մնացորդներից վառ– վող կույտերի օգտագործումն է, մեկ Лш-ի վրա դաշտում քամուն ուղղահայաց պետք է տեղադրել 120–150 կույտ, 1,0–1,2 Վ բարձրությամբ և 1,5 մ տրամագծով, շար– քերի հեռավորությունը՝ 30–40 մ, կույտե– րինը՝ 2–5 ւէ ՍՍՀՄ մերձարևադարձային գոտու կիտ– րոնի պլանտացիաներում կիրառվում է բաց տաքացումը (օդը տաքացնում են հատուկ տաքացուցիչներով, նավթ, քա– րածուխ և այլ վառելանյութերով) կամ կիտրոնի և նարինջի թփերը ծածկում են եռաշերտ թանզիֆով։ Պլանտացիաների տաքացումը էլեկտր, տաքացուցիչներով, տաք ջրի կամ գոլորշու մարտկոցներով արդյունավետ է, բայց թանկ,կիրառվում է միայն առավել արժեքավոր արտադրան– քի ստացման ժամանակ։ Լինում են նաև ձմեռային Ց–ներ։ Գյուղատնտ․ տարբեր բույսեր ունեն ի– րենց ձմեռային վնասման կրիտիկական ջերմաստիճանները (տես աղ․) (տես նաև Բույսերի կոփում)։ Գյուղաւոնւո․ բ ույսնրի ձմեռային Ց–յ ան կրիտիկական ջերմաստի– ճանները Բույսեր Կրիտիկական ջեր– մաստիճաններ Խնձորենի –30, –45, –50 Տանձենի –25, –30 Բալենի –35, – 40 Կեռասենի –28, – 29 Սալորենի –25, – 30 Ծիրանենի –25, -26 Դեղձենի –23, – 25 Նշենի –25, – 30 Սերկևիլենի –25, -32 Շլորենի –25, – 35 Ընկուզենի -22, – 26 Խաղողի վազ –15, – 20 Թզենի, նռնենի –16, – 20 Աշնանացան ցորեն –14, – 25 Առվույտ – 23, –25 Երեքնուկ –16, –20

ՑՐՏԱՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ օրգանիզմի, հյուսվածքների վնասումը ցրտի ազդեցու– թյան հետևանքով։ Առավել հաճախ ցրտա– հարվում են ստորին, հազվադեպ՝ վերին վերջույթները, քիթը, ականջախեցիները ևն։ Երբեմն Ց․ առաջանում է ոչ մեծ սառ– նամանիքի (–3-ից մինչև–5°C) ժամանակ և նույնիսկ 0-ից բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում, որը սովորաբար պայմա– նավորված է օրգանիզմի դիմադրողակա– նության անկումով (արյան կորուստ, քաղց, հարբածություն ևն)։ Նպաստող գործոն– ներն են քամին, օդի բարձր խոնավությու– նը։ Ցրտի ազդեցությանն օրգանիզմը հա– կազդում է ծայրամասային արյան անոթ– ների ռեֆլեքսային կծկանքով։ Հյուս– վածքների փոփոխությունները կախված են ցրտի ազդեցության տևողությունից և ինտենսիվությունից։ Տարբերում են Ց–յան 4 աստիճան, առաջին աստիճանի դեպքում մարմնի ցրտահարված հատվածը սկզբում կարմրում է, ապա գունատվում, կորցնում զգացողությունը, երբեմն առաջանում է ծակոցների և կսկծոցի զգացում։ Ցրտա– հարված հատվածը տաքացնելուց հետո մաշկը կարմրում է և ուռչում, նկատվում են թեթևակի ցավեր, այրոց, 2–3 օր անց բոլոր ախտանշանները լրիվ վերանում են։ Երկրորդ աստիճանի Ց–ից խանգար– վում է արյան շրջանառությունը, սակայն արյան անոթների փոփոխությունները դարձելի են․ մաշկը խիստ գունատվում է, առաջանում են հեղուկով լցված բշտիկ– ներ։ Երկարատև ցրտահարվելիս կամ շատ ցածր ջերմաստիճանի ազդեցությունից առաջանում է 3-րդ աստիճանի Ց․, որի դեպքում խիստ խանգարվում է արյան շրջանառությունը։ Առաջին օրերին նկատ– վում է զգացողության լրիվ կորուստ, այ– նուհետև առաջանում են ուժեղ ցավեր։ Չորրորդ աստիճանի Ց․ ուղեկցվում է ոչ միայն փափուկ հյուսվածքների, այլև ոսկ– րերի մեռուկացումով։ Առաջին օգնության հիմնա– կան նպատակը մարմնի ցրտահարված հատվածի արյան շրջանառության ան– հապաղ վերականգնումն է։ Ոտքերի և ձեռքերի I և II աստիճանների Ց–յան դեպքում վերջիններս տաքացնել 18– 20°C ջրում, աստիճանաբար ջրի ջերմաս– տիճանը բարձրացնելով 37–38°C, կա– տարել սպիրտով շփումներ, դնել մանրէա– զերծ չոր վիրակապ, տալ տաք թեյ, ոչ մեծ քանակությամբ ալկոհոլային խմիչք։ II և III աստիճանների Ց–յան դեպքում հակափայտացման շիճուկի ներարկում, անտիբիոտիկներ ևն։ III և IV աստիճան– ների տարածուն ախտահարման ժամա– նակ մարմնի ցրտահարված հատվածը ծածկում են մանրէազերծ անձեռոցիկով, կապում և տեղափոխում վիրաբուժական բաժանմունք։ Կանխարգե լու մ ը․ տաք, չսեղ– մող հագուստ և չթրջվող կոշիկներ, ոտ– քերի գերքրտնարտադրությունը վերաց– նող միջոցներ, տաք սննդի կանոնավոր ընդունում ևն։

ՑՑԱՀԱՐ, 1․ վերհանքարանային կառույց, որը նախատեսված է հանքահորի ամբար– ձիչ տեղակայանքի տեղադրման համար։ Ց–ները տարբերում են ըստ նյութի տեսա– կի (փայտե, մետաղե, երկաթբետոնե, խառը), ըստ ամբարձիչ մեքենաների թվի (միա–, երկ–, եռամբարձիչ) և հորանա– փողի նկատմամբ դրանց դիրքի (հան– քահորին զուգահեռ, անկյան տակ, Ց–ի վրա ևն)։ Կան ժամանակավոր (հորա– տանցման) և մշտական (շահագործման) Ց–ներ։ 2․ Ցցամուրճը կամ թրթռասուզի– չը կախելու և ուղղորդելու, վարսման ժա– մանակ ցիցն ու ագույցը ձգելու, բարձ– րացնելու և ուղղորդելու համար նախա– տեսված շինարարական մեքենա։ Լինում է էլեկտրական, դիզելային և շոգիով աշ– խատող, պարզ և ունիվերսալ, ոչ ինքնա– գնաց և ինքնագնաց։ 3․ Խոշոր մետաղա– ջարդոնը և մարտենյան խարամի կարծ– րացած մեծաբեկորները ջարդելու տեղա– կայանք։ Տարբերում են ստացիոնար և շարժական (ամբարձիչային տիպի) Ց–ներ։ 4․ Հարվածային մեխանիկական փորձար– կումներ կատարող սարքավորում։ Առավել տարածված են ճոճանակային Ց–ները։

ՑՑԱՄՈՒՐՀ, ցցեր խվւելու հարվածային գործողության շինարարական մեքենա։ Ց–ի շարժիչը համատեղված է գործադիր օրգանի հետ։ Տարբերում են շոգեօդային, պարզ կամ կրկնակի գործողության և ներ– քին այրման շարժիչով Ց–եր։

ՑՑԱՅԻՆ ՀԻՄՔ, հիմք, որում բեռնվածք– ները գրունտին հաղորդող հիմնական տարրերը ցցերն են։ Ըստ բեռնվածքների բնույթի և նշանակման, Ց․ հ–երը լինում են՝ առանձին ցցերով (առանձին հենա– րանների տակ), ցցաշարքերով (պատի կոնստրուկցիաների տակ), ցցափնջերով (սյուների տակ)։Ց․ հ–ի կիրառումն առա– վել ռացիոնալ է թույլ գրունտների և գրունտային ջրերի բարձր մակարդակի դեպքում։ Շատ դեպքերում Ց․ հ–երի կի– րառմամբ կրճատվում են հողային աշ– խատանքների ծավալը և բետոնի ծախսը։ ՑՑԵՐ, բեռնվածքները կառույցներից հիմ– քին փոխանցելու համար գրունտի մեջ մխրճվող ձողաձև տարրեր (փայտե, բե– տոնե, երկաթբետոնե, պողպատե սյու– ներ, չորսուներ)։ Տարբերում են վարսովի (այդ թվում՝ պտուտակային)՝ գրունտի մեջ մխրճվում են պատրաստի վիճակում, և