Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/242

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ցեսների ժամանակ հեղուկը դառնում է պղտոր (թարախային բորբոքումներ), վարդագույն կամ դեղնավուն (արյունա– զեղումներ), գորշագույն (ուռուցքներ) են։ Գոյություն ունեն մի շարք ռեակցիաներ, որոնց միշոցով որոշվում են նաև հեղուկի կազմության փոփոխությունները։ Գոտ– կային պունկցիան միանգամայն անվնաս է և ունի գործնական կարեոր ախտորոշիչ նշանակություն։ Ա․ Սարաֆյան ՈՒՂ ԵՆ ԻՇԱՅԻՆ ՀՈՐԻԶՈՆ, շերտ ապար– ների հաստվածքի մեշ, որն առանձնա– նում է լիթոլոգիական հատկանիշներով, գույնով, կազմով, որոշակի ներփակում– ների ու օրգ․ մնացորդների խմբի առկա– յությամբ և պահպանում այդ յուրահատ– կությունները զգալի տարածության վրա։ Դա հնարավորություն է ընձեռում Ու․ հ․ օգտագործել կտրվածքների հետամըտ– ման ու համադրման համար՝ երկրբ․ հա– նույթի և երկրբ․ այլ հետազոտություննե– րի ընթացքում։

ՈՒՂԻՂ ԱՂԻՔ, հաստ աղիքի վերշին բա– ժինը։ Գտնվում է փոքր կոնքի խոռոչում, անմիշապես սրբոսկրից առաջ։ Ունի առաշ–ետին և լայնական ծռումներ։ Ու․ ա–ի վերջին հատվածը ծակում անցնում է կոն– քի ստոծանին (շեքը) և վերշանում է հե– տանցքով։ Կոնքի խոռոչում Ու․ ա․ առա– ջացնում է մի լայնանք (ամպուլա), որ– տեղ կուտակվում է կղանքային զանգվա– ծը։ Աղիքի ստորին բաժինը նեղացած է և կոչվում է հետանցքային խողովակ, ուր կան լորձաթաղանթի ուղղաձիգ ծալքեր (հետանցքային սյուներ), որոնց միշե գո– յանում են փոքրիկ փոսիկներ։ Վերջիննե– րից ցած գտնվում է թութքային օղը, որը, շնորհիվ այդտեղ գտնվող երակային հյու– սակի, կարող է լայնանալ և արտափքվել։ Ու․ ա–ի շրջանաձև մկանաթելերը հետանց– քի շուրջն առաջացնում են հետանցքի ներքին (ակամա) սեղմանը, իսկ շեքի մկանները ւնրա շուրջը կազմում են ար– աաքիՆ (կամայական) սեղմանը։

ՈՒՂԻՂ ԱՂԻՔԻ ԱՐՏԱՆԿՈՒՄ, ուղիղ աղի– քի մասնակի կամ լրիվ արտաշրջումը (դուրս ընկնելը) հետանցքից։ Հաճախ նկատվում է երեխաների մոտ։ Ու․ ա․ ա–մանը նպաստում են աղիքն իր բնակա– նոն դիրքում պահող ապարատի անբա– վարար զարգացումը, կոնքի հատակի մկանների թուլությունը, սրբոսկրի և պո– չուկի թեքությունը ևն։ Անմիջականորեն Ու․ ա․ ա․ կարող են առաջացնել նաև ծանր ֆիզիկ, աշխատանքը, որովայնի և կոնքի վնասվածքները, աղիքների հիվանդու– թյունները, ծանր ծննդաբերությունները ևն։ Երեխաների Ու․ ա․ ա․ երբեմն առաջա– նում է երկարատև փորկապության, լուծի, երկարատև հազի հետևանքով։ Բ ու ժ ու– մ ը․ պատճառի վերացում, օրգանիզմը կազդուրող միջոցներ, երբեմն՝ վիրաբու– ժական միջամտություն։

ՈՒՂԻՂ ԴԻԾ, երկրաչափության հիմնա– կան հասկացություններից։ Երկրաչափու– թյան համակարգված շարադրանքում Ու․ գ․ սովորաբար ընդունվում է որպես ելակետային հասկացություններից մեկը։ Եթե երկրաչափության կառուցման հա– մար հիմք է ընդունվում տարածության կետերի հեռավորության հասկացությունը, ապա Ու․ գ․ կարելի է սահմանել որպես այնպիսի գիծ, որի երկայնքով երկու կե– տերի հեռավորությունը ամենափոքրն է։ էվկլիդեսյան հարթության մեջ Ու․ գ․ սահ– մանվու՜մ է որպես այն կետերի բազմու– թյուն, որոնց կոորդինատները բավարա– րում են a^+by-fc=0 հավասարմանը, որտեղ a-ն և b-ն միաժամանակ հավասար չեն զրոյի։

ՈՒՂԻՂ ՒՆԴԻՐ, տես խնդիրներ։

ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ, 1․ տվյալ լեզվի հըն– չույթների գրության՝ հանրության կողմից ընդունված կանոնների համակարգը։ 2․ Արտահայտության միջոցների ուսմունքի մի բաժինը, որ սահմանում է հնչույթները գրավոր ճիշտ արտահայտելու կանոն– ները։ Գիրը (տառը) հնչույթի՝ տվյալ լեզվով խոսող հանրության կողմից ընդունված պայմանական գծապատկերն է։ Գրային հաղորդման ամենանախնական ձևը պատ– կերագրությունն է, որին հաջորդել է գա– ղափարագրությունը (բառային գրությու– նը)։ Հետագայում հանդես են եկել վան– կագրությունը և ապա հնչութագրությու– նը։ Ամենակատարյալը հնչութագրությունն է, որի սկզբունքն է՝ յուրաքանչյուր հըն– չույթին մեկ տառ, յուրաքանչյուր տառ՝ մեկ հնչույթի համար։ Այս դեպքում գրու– թյան և արտասանության միջև տարբե– րություն չի լինում։ Սակայն լեզվի զար– գացման ընթացքում արտասանությունը հեռանում է գրությունից և կարիք է զգաց– վում Ու–յան հատուկ սկզբունքներ սահ– մանելու․ Ու–յան սկզբունքներն են՝ 1․ հնչութային, ըստ որի գրում են այնպես, ինչպես արտասանում են, գիրը համապա– տասխանում է հնչույթին, 2․ ձևաբանա– կան (ստուգաբանական), ըստ որի տվյալ ձևույթը բոլոր դեպքերում գրվում է նույն ձևով՝ անկախ արտասանությունից, բառի գրության հիմքում 1ընկած է նրա կազմու– թյունը, քերականական կառուցվածքը, 3․ ավանդական (պատմ․), ըստ որի պահ– պանվում է նախնիներից ավանդաբար հասած գրությունը, հաշվի չի առնվում նրա համաժամանակյա արտասանությու– նը։ Ու–յան, իբրև լեզվաբանության մի բնա– գավառի, խնդիրն է՝ սահմանել․ 1․ ձևույթ– ների ու բառերի կազմում հնչույթների գրավոր ճիշտ արտահայտության, 2․ բա– ռերի միացյալ և անջատ գրության, 3․ մեծատառի գործածության, 4․ տողադար– ձի, 5․ փոխառյալ բառերի տառադարձման կանոնները։ Հայերեն գրերը, բնականաբար, ստեղծ– վել են հնչութային սկզբունքով։ Դրանով էլ առաջնորդվել է մեր Ու․ V–X դդ․։ Այնու– հետև արտասանությունը փոփոխվել է, հեռացել գրությունից, և ձևավորվել են ավանդական, դրա հետ կապված նաև՝ ձևաբանական սկզբունքները։ Այսպի– սով, հայերենն այժմ առաջնորդվում է Ու–յան երեք սկզբունքով՝ հնչութային, ավանդական, ձևաբանական, որոնցից առաջնայինը հնչութայինն է։ Հայերենի Ու–յան պատմությունը ան– ցել է զարգացման հետևյալ շրջանները․ 1․tV–X դդ․, երբ գրության մեջ գործում է հնչութային սկզբունքը, չկան տողադարձի որոշակի կանոններ և փոքրատառերի գործածություն, ուղղագրական առանձին շեղումները համակարգը չեն խախտում։ 2․ XI դարից մինչև 1922 թ․, երբ հնչութա– յին սկզբունքի հետ միաժամանակ սկը– սում են գործել ավանդական և ձևաբանա– կան սկզբունքները, կարելի է նշել գրու– թյան և Ու–յան բնորոշ էական գծերը, ա) աւ երկբարբառը օ պարզ հնչույթի փոխ– վելու հետևանքով գրվում է լատ․ օ (աւր > >օր, առաջին օրինակը 1046-ից՝ փափա– գանօք), այլև՝ աւ, ո տառերով, բ) վ հնչույթն ունեցել է վ, ւ, ու գրությունները (վար, նավ, հատուած), գ) այբուբենում ավելացել է ֆ տառը (առաջին օրինակը 1037-ից՝ Մուֆարզինն), դ) XI –XVII դդ․ խուլեր նշանակող տառերի փոխարեն գործածվել են ձայնեղներ նշանակող տա– ռեր և հակառակը (d–ա, g–կ, b– պ և t–դ, к–գ, p-բ), ե) սկսած XIII դարից բառասկզբի ձայնավորներին և ս, զ բա– ղաձայններին նախորդող յ–ի փոխարեն հանդիպում է հ տառը, որ հետևանք է յ>հ հնչյունափոխության (առաջին օրի– նակը 1282-ից՝ հօքնատեսակ), զ) XIV դա– րից հետո բառասկզբի ո և և արտասան– վում են հիմնականում վօ, յէ, բայց շա– րունակվում են գրվել ավանդական ձևու)։ 3․ 1922-40 թթ․, ՀՍՍՀ–ՈԼմ (և ՍՍՀՄ–ի ամբողջ տարածքում) հատուկ որոշմամբ հայերենում գործածության մեջ են դըր– վում գրության և Ու–յան հետևյալ սկըզ– բունքները․ ա) այբուբենից հանվում են է, օ, ւ տառերը, է հնչույթը բոլոր դիրքե– րում գրվում է ե, իսկ օ՝ ո տառով, je բա– ռասկզբում գրվում է յե, VO՝ վո, բ) եա, իւ երկհնչյունները գրվում են յա, յու տառակապակցություններով, գ) բառա– սկզբում հ արտասանվող յ տառի փոխա– րեն գրվում է հ, իսկ բառավերջի համր յ չի գրվում, դ) վ հնչույթն ամենուրեք գըր– վում է վ տառով, ե) ձայնավորին հաջոր– դող եմ բայը գրվում է յեմ (գրելու յեմ)։ 4․ 1940-ից մինչև այժմ․ 1940-ին կատար– ված ուղղագրական մասնակի փոփոխու– թյամբ վերականգնվում են այբուբենից հանված օ և և տառերը, որոնցով արտա– հայտվում են համապատասխան հնչույթ– ները․ բառասկզբի vo գրվում է ո տառով, je՝ և տառով, եմ բայը ձայնավորից հետո նույնպես գրվում է ե–ով (գրելու եմ)։ Սփյուռքում շարունակում է գործել հին Ու․, տարբերություն կա նաև հատուկ անունների տառադարձման մեջ։ Գրկ․ Գյուլբուդաղյան Ս․ Վ․, Հա– յերենի ուղղագրության պատմություն, Ե․, 1973։ Ջ ա հ ու կ յ ա ն Գ․ P․, ժամանակակից հայերենի տեսության հիմունքներ, Ե․, 1974։ Ս․ Գյոււբուղաղյան

ՈՒՂՂԱԹԵՎԵՐ (Orthoptera կամ Saltato- ria), միջատների կարգ։ Փոքր, միջին և խոշոր չափերի միջատներ են։ Մարմինը երկար է, կողքերից սեղմված։ Բերանը կրծող տիպի է։ Մեծամասնությունն ունի 2 զույգ թև (կան թերի զարգացած թևերով և անթև տեսակներ)։ Ետին ոտքերը սովո– րաբար ցատկող են։ Փորիկը 10 հատվա– ծանի է։ Շատ տեսակների էգերն ունեն ձվադիրներ։ Բաժանվում են 2 ենթակար– գի՝ երկարաբեղ Ու․ (ծղրիդներ, ճռիկներ) ևկարճաբեղ Ու․ (մորեխ– ներ, եռամատներ)։ Ու․ կարող են ձայներ արձակել և ընկալել հատուկ ձայնարձակ և լսողական ապարատների միջոցով։