Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 12.djvu/330

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


են ունեցել Մեծ Բրիտանիայում չարտիս– տական շարժման գաղափարախոսության ձևավորման վրա։ Երկ․ Избр․ соч․, М․, 1959․ Գրկ․ Маркс К․ и Энгельс Ф․, Соч․, 2 изд․, т․ 2, с․ 598–99, т․ 10, с․ 365; Громаков Б- С․, Политические и пра– вовые взгляды Пейна, М․, 1960․ ՓԵՆ&ԻԱՍ (Penzias), Պ և ն գ ի ա ս, Առնո Ալան (ծն․ 1933), ամերիկացի ֆիզիկոս, Ազգային ակադեմիայի անդամ (1975)։ Ավարտել է Կոլումբիայի համալսարանը (1958)։ 1961-ից աշխատում է «Բել–Տելե– ֆոնի» լաբորատորիաներում։ Աշխա– տանքները վերաբերում են տիեզերական ֆիզիկային, ռադիոաստղագիտական տեխնիկային, արբանյակային կապին, կոսմոլոգիային։ Ռ․ Վիչսոնի հետ փորձ– նական եղանակով հայտնաբերել է (1965) մոտ 3K ջերմաստիճանի ռելիկտային ֆոնային ռադիոճառագայթումը Տիեզեր– քում (նոբելյան մրցանակ, 1978, Ռ․ Վիլ– սոնի հետ)։ 1973-ին հայտնաբերել է տիե– զերական դեյտերիումը։

ՓԵՆԻՆՅԱՆ ԼԵՌՆԵՐ (Pennine Chain), լեռներ Մեծ Բրիտանիայում։ Երկարու– թյունը մոտ 250 կմ է, բարձրությունը՝ 893 մ (Քրոս Ֆել լեռ)։ Կազմված է հիմ– նականում կրաքարերից և ավազաքա– րերից։ Գագաթնային մասում մակերևույ– թը սարավանդաձև է, արմ․ լանջերը՝ զա– ռիթափ, արլ․՝ մեղմաթեք։

ՓԵՆՋԱԲ (պարսկ․ փենջ–հինգ և աբ– ջուր, գետ), Փ ա ն ջ ա բ (հինգ գետերի երկիր), բնապատմ․ մարզ Հվ․ Ասիայում, Հնդկաստանի և Պակիստանի տարած– քում։ Գրավում է Ինդոս–Գանգեսյան հար– թավայրի հս․ մասը։ Արմ–ում է Թար անա– պատը։ Կազմված է գլխավորապես ալյու– վիալ նստվածքներից։ Ոռոգվում է Սաթ– լեջ, Ջելամ, Չինաբ, Ռավի և Բիաս գե– տերի համակարգով, որոնց միախառնու– մից առաջանում է ՓանշՆադ գեաը։ Գե– րակշռում են 150–350 մ բարձրություն– ները։ Կլիման չորային է, տաք։ Տարե– կան տեղումները 150–700 մւէ են։ Կուլ– տուրական լանդշաֆտը գրավում է տա– րածքի 70–90%–ը։ Խոշոր քաղաքներն են Լահորը (Պակիստան), Ամրիթսարը, Չան– դիգարհը (Հնդկաստան)։ Փ․ համաշխար– հային քաղաքակրթության հնագույն կենտրոններից է (տես Iսարապպայի քա– ղաքակրթություն)։ 1947-ին Փ․ բաժան– վեց Հնդկաստանի՝ Արլ․ Փ․, և Պակիստա– նի՝ Արմ․ Փ․, միջև։

ՓԵՆՋԱԲ, նահանգ Հնդկաստանի հս– արմ–ում, Մաթլեջ գետի ավազանում։ Տա– րածությունը 50,4 հզ․ կմ2 է, բն․՝ 16,7 մլն (1981)։ Վարչական կենտրոնը՝ Չանդի– գարհ։ Տնտեսությունն ունի ագրարային բնույթ։ Մշակվող հողերի 1/2-ը ոռոգվում է։ Մշակում են ցորեն, ընդավորներ, գա– րի, եգիպտացորեն, կարտոֆիլ, բրինձ, բամբակենի, շաքարեղեգ, թեյ։ Զբաղվում են անասնապահությամբ։

ՓԵՆՋԱԲԻ ԴՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, Փ ա ն– ջաբի գրական ու թ յ ու ն, Հնդկաս– տանի Փենջաբ նահանգում և Պակիստանի տարածքի նշանակալի մասում ապրող փենջաբցիների գրականությունը։ Ամենա– վաղ շրջանի հուշարձանները վերաբերում են VIII –X դդ․, երբ իրենց հիմներն են ստեղծել Գորաքնաթը (IX կամ XI դ․), Զալանդհարինաթը, Չարպատը (890– 990) և հակաֆեոդ․ դիրքորոշման մյուս արտահայտիչները։ Այդ շրջանում են ըս– տեղծվել վարաները (վիպերգ․ ասքերը)։ Առաջին հայտնի բանաստեղծը սուֆի Ֆարիդն է (Ֆարիդ–ուդ–դին Մասուդ Գան– ջիշակար, 1173 կամ 1175–1265)։ Փեն– ջաբի ժողովրդի համախմբման ընթացքը և հակաֆեոդ․ շարժումների {սճն է արտա– հայտվել սիքերի սուրբ գրքում («Ադի– գրանթե», 1604)։ Փ․ գ–յան մեջ կարևոր տեղ է գրավում «Տասներ ւրդ գուրույի գիրքը» (1724), որտեղ ամփոփվել են սի– քերի գուրու (դաստիարակ) Գովինդ Մինգ– հի (1666–1708) գեղարվեստ, ու փիլ․ երկերը, ինչպես նաև նրա հետևորդների ստեղծագործությունները։ XVI11 դ․ և XIX դ․ 1-ին կեսի գրկ․ զարգացել է ազգ․ ինք– նագիտակցության բարձրացման և ֆեո– դալների դեմ պայքարի նշանաբանով․ այդ ժամանակի տրամադրություններն են ար– տացոլվել սուֆիների պոեզիայում (Բուլհ Շահ, 1680–-1752–58-ի միջև, Վարիս Շահ, 1735–84, Հաշիմ Շահ, 17Ց1–1821, Ահ– մեդ Շահ, 1768–1840 և ուրիշներ)։ XIX դ․ առաջին կեսին, անգլ․ գաղութարար– ների դեմ փենջաբցիների պայքարի հետ կապված, Փ․ գ–ում զարգացել է հայրենա– սիրական թեման (Մուհամադ Ցար), XIX դ․ կեսից ուժեղացել են ազատասիրական և դեմոկրատական մոտիվները։ XIX դ․ վեր– ջին – XX դ․ սկզբին շատ գրողներ հան– դես են եկել ոչ միայն փենջաբերենով, այլև ուրդու, հինդի և անգյ․ լեզուներով։ 20-ական թթ․ հեղափոխայան գրկ–յան ձևավորման սկիզբը դարձան Գադար ազգ․–հեղափոխ․ կուսակցության հրատա– րակումները։ 20–30-ական թթ․ զարգա– ցել են լրագրությունը, վեպի, պատմված– քի, հրապարակագրության ժանրերը։ 1926-ին առաջադեմ գրողները միավորվել են Փենջաբի գրական ընկերության, իսկ 1936-ից՝ Առաջադեմ գրողների համահնդ․ ասոցիացիայի մեջ։ 1947-ին Հնդկաստանի անկախություն ձեռք բերելուց և Պակիս– տանի երևան գալուց հետո էլ Փ․ գ․ շա– րունակեց մարտական ավանդույթները։ 1960–70-ական թթ․ աճել է գրկ–յան սո– ցիալ․ կշիռը, ուժեղացել է առաջադեմ գրողների պայքարը ընդդեււ մոդեռնիզմի, ինչպես նաև Փ․ գ․ կրոնահամայնքային սահմանափակության վիճակին վերա– դարձնելու՝ աջ հետադիմության փորձե– րի։ Հնդկաստանում Փ․ գ–յսն առաջատար ուղղությունը քննադատական ռեալիզմն է։ Պակիստանում հատկապես 1860– 1870-ական թթ․ Փ․ գ–յան մեջ աչքի են ընկել Մ․ Նիյազին, Ա․ Նագին, Մ․ Սոֆդա– րը, Մ․ Բհաթին, Զ․ Իքբալլւ, Ա․ էհսանը։

ՓԵՆՋԱԲԻ ԼԵԶՈՒ, տես Հնդկական Լե– զուներ։ ՓԵՆ&ԻՔԵՆՏ, Փանջիքանդ, քա– ղաք Տաջիկ․ ՄՍՀ–ում, Լենինաբադի մարգի Փենջիքենտ շրջանի կենտրոնը։ Այժմյան Փ–ի հվ–արլ․ ծայրամասում գտնվում են սողդիական համանուն քաղա– քի ավերակները։ Այն ՝Միջին Ասիայի մինչմահմեդական մշակույթի եզակի հու– շարձաններից է։ Քաղաքը գոյատևեւ է V–VIII դդ․, ծաղկման է հասել VII – VIII դդ․։ VIII դ․ 1-ին քառորդին Փ․ ավերել են արաբները, վերջնականապես ամայա– ցել է նույն դարի 2-րդ կեսին։ Հին Փ–ի միջուկը եղել է պարսպապատ, նեղ փո– ղոցներով ու հոծ թաղամասերով կառու– ցապատված շահաստանը, որի կենտրո– նում բացվել են 2 տաճար (V–VII դդ․)։ Փ–ում բացված որմնանկարները, կավե ու փայտե քանդակները Սողդիանայի մո– նումենտալ–դեկորատիվ արվեստի ցայ– տուն հուշարձաններ են։ Ոճով և բովան– դակությամբ Փ–ի արվեստը կապված է Միջին Ասիայի, Աֆղանստանի, Իրանի, Հնդկաստանի գեղարվեստ, մշակույթին։ Փ ԵՆ Ահ ԼՎԱՆ ԻԱ (Pennsylvania), նահանգ ԱՄՆ–ի հս–արլ–ում։ Տարածությունը 117,4 հզ․ կմ2 է, բն․՝ մոտ 11895 հզ․ (1983)։ Վար– չական կենտրոնը՝ Հարիսբերգ։ Մեծ քա– ղաքներն ու արդ․ կենտրոններ են Պիտս– բուրգը և Ֆիլադելֆիան։ Տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում են Ապալաչյան լեռ– ները, հվ–արլ․ մասը՝ Մերձատլանտյան դաշտավայրը։ Կլիման բարեխառն է, խո– նավ։ Նավարկելի են Օհայո, Մասկուե– հաննա և Դելավեր գետերը։ Թուջի և պողպատի ձուլումով, կոքսի ու ցեմենտի արտադրությամբ երկրում գրավում է առա– ջին, քարածխի արդյունահանությամբ՝ եր– րորդ տեղը (հայտնի է Փ–ի անտրացիտի ավազանը)։ Կա նավթի, գազի, երկաթի հանքանյութի արդյունահանում։tXVIItդ․ 1-ին կեսին Փ–ի տարածքը կռվախնձոր է եղել անգլիացիների, հոլանդացիների ու շվեդների միջև։ XVII դ․ 60-ական թթ․ այն գրավել են անգլիացիները։ 1776-ին, Հս․ Ամերիկայի անկախության համար մղվող պատերազ– մի (1775–83) ժամանակ Ֆիլադելֆիայում հռչակվեց ԱՄՆ–ի կազմավորումը, և Փ․ դարձավ ԱՄՆ–ի առաջին 13 նահանգնե– րից մեկը։

ՓԵՇԱՎԱՐ, քաղաք Պակիստանի հս– արմ–ում, Բարա գեւռի ափին, Հս–արմ․ սահմանամերձ նահանգի վարչական կենտրոնը։ 268 հզ․ բն․։ Տրանսպորտա– յին կարևոր կետ է Աֆղանստան տանող ավտոճանապարհին, ունի երկաթուղային կայարան, օդանավակայան։ Գյուղատնտ․ շրջանի առևտր․ կենտրոն է։ Կա տեքս– տիլ, սննդի արդյունաբերություն, մե– տաղամշակություն, տնայնագործական արտադրություն։ Ունի համալսարան։ Հիմ– նադրվել է, հավանաբար, մ․ թ․ ա․ I հա– զարամյակում։ Հնում անվանվել է Պու– րուշապուրա։ I դ․ եղել է Քուշանական թագավորության մայրաքաղաքը, բուդ– դայական մշակույթի կենտրոն։

ՓԵՇՆԱԳՈՄԵՐ, գյուղ Արևմտյան Հայաս– տանում, Վանի վիլայեթի Ալջավազ գա– վառում։ 1909-ին ուներ 163 հայ բնակիչ (18 տուն)։ Զբաղվում էին հացահատիկի մշակությամբ, այգեգործությամբ, անաս– նապահությամբ։ Գյուղում կար եկեղեցի և վարժարան։ Բնակիչների մի մասը զոհ– վել է 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։

ՓԵՇՏԻՍ՚ԱԼՃՅԱՆ, Փեշտըմալճյան Գրիգոր (1774, Կ․ Պոլիս – 24․12․1837, Կ․ Պոլիս), բառարանագիր, քերական, փիլիսոփա, մանկավարժ։ 1730-ից հայոց լեզու և կրոն է դասավանդել Միջագյուղի դպրոցում։ Այնուհետև նշանակվել է Մայր եկեղեցուն կից Մայր դպրատան ուսուցիչ