Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/524

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


PnmlitՍ․ Պ․ Բռակին ղար, գլխավորել ազգային–ազատագրա– կան շարժման հեղափոխական դեմոկրատ– ների թևը։ Օսմանյան դարավոր լծից բուլղար ժողովրդի ազատագրության միակ արմատական միջոցը Բ․ համարել է հեղա– փոխական պայքարի ուղին, համաժողո– վըրդական զինված ապստամբությունը։ 1876-ին Բուլղարիայում բռնկված Ապրիլ– յան ապստամբության ժամանակ ջոկատով անցել է Դանուբը, մարտի բռնվել թուրքերի հետ և Վոլայի բարձունքներում ընկել հե– րոսի մահով։ Բ․ բուլղար ժողովրդի ազգա– յին հերոս է։ Նրա մահվան օրը հայտա– րարված է ազգային սգո օր։ Բ–ի պոեզիան համակված է խոր քնարա– կանությամբ, բարձր գաղափարայնու– թյամբ ու ժողովրդայնությամբ, գեղար– վեստական խոսքի հնչեղությամբ։ «Պայ– քար», «Իմ աղոթքը», «Հաջի Դիմիտր» և այլ բանաստեղծություններ տոգորված են քաղաքացիական բարձր պաթոսով, կո– չում են ազգային ու սոցիալական ազատա– գրության։ Երկ․ Երկ․, Ե․, 1955։ Բանաստեղծություններ, Սոֆիա, 1956։ Կ․ ճինգոզրսն

ԲՈՏԿԻՆ Սերգեյ Պետրովիչ [5( 17)․9․1832, Մոսկվա – 12(24)․12․1889, Մենտոն, թաղ– ված է Պետերբուրգում], ռուս թերապևտ, կլինիկական բժշկագիտության ֆիզիոլո– գիական ուղղության հիմնադիր։ 1855-ին ավարտել է Մոսկվայի համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ 1855-ին ռուս վիրաբույժ Ն․ Պիրոգովի ջոկատում մաս– նակցել է Ղրիմի կամպանիային, իսկ 1877-ին՝ Բալկաններում, ռուս–թուրքական պատերազմական գործողություններին։ Բ․ Ռուսաստանում հիմնադրել է առաջին փորձառական լաբորատորիան, որտեղ ուսումնասիրվում էին դեղանյութերի ֆի– զիոլոգիական և դեղաբանական ազդեցու– թյունները։ Նրա գիտահետազոտական գործունեությունը նվիրված էր օրգանիզմի և արտաքին միջավայրի փոխհարաբերու– թյան, օրգանիզմի հիվանդագին պրոցես– ների առաջացման գործում նյարդային համակարգի առաջատար դերին և ազդե– ցության մեխանիզմի պարզաբանմանը։ Բ․ կլինիկական բժշկագիտության մեջ ստեղծել է նոր ուղղություն, որը Ի․ Պավ– լովն անվանել է ներվիզմ։ Բ․ 1883-ին առաջինը նկարագրեց լյարդի վիրուսային բորբոքումը, որը հետագայում կոչվեց Բոտկինի հիվանդություն (տես Վարակիչ դեղնախտ)։ Տվել է աորտայի լայնանքի (անևրիզմա), երիկամների բորբոքման, թափառող երիկամի կլինիկական ախտո– րոշման և բուժման եղանակները; Իր մի– ջոցներով հիմնադրել և հրատարակել է «Ներքին հիվանդությունների պրոֆ․ Ս․ Պ․ Բոտկինի կլինիկայի արխիվը» (1869– 1889) և «Կլինիկական շաբաթաթերթը» (1881–89)։ 1861-ին, կլինիկական բուժ– ման պատմության մեջ առաջինը բացեց անվճար ամբուլատորիա։ Նրա ջանքերով Ռուսաստանում առաջին անգամ (1880-ին) բացվեց նաև անվճար հիվանդանոց, որն այժմ կոչվում է Մ․Պ․ Բոտկինի անունով։ Բ–ի աշակերտներից են Ա․ Նեչաևը,Ն․ Չիս– տովիչը, Ի․ Պավլովը, Ա․ Պոլոտեբնովը և ուրիշներ։ Երկ․ Курс клиники внутренных болезней и клинические лекции, т․ 1–2, М․, 1950․ Գրկ․ Нилов Е․, Боткин, М․, 1966․ Մ․ Դաչւաքյան

ԲՈՏԿԻՆԻ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ, վիրուսա– յին սուր վարակիչ հիվանդություն, բնո– րոշվում է լյարդի ախտահարումով։ Նկա– րագրել է Ս․ Բոտկինը։ Տես Վարակիչ դեղնախտ։

ԲՈՏՆԻԿ ԾՈՑ (շվեդ․ Bottniska viken, ֆին․ Pohjanlahti, անունը ծագել է Բոտ– նիա շվեդական պատմական պրովինցիա– յի անունից), Բալթիկ ծովի հյուսիսային մասը՝ Շվեդիայի և Ֆինլանդիայի միջև։ Երկարությունը 668 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 240 կմ։ Մակերեսը 117 հզ․ կմ2 է, խորությունը՝ մինչև 290 մ։ Վասիս– յան շխերներով և ծանծաղուտով բաժան– վում է հս․՝ Բոտենվիկ (Բոտնիկ ծոց) և հվ․՝ Բոտենխավ (Բոտնիկ ծով) մասերի։

ԲՈՏՈՇԱՆ, քաղաք Ռումինիայի հարավ– արևելքում, Բուոոշանի գավառի կենտրո– նը։ 35,2 հզ․ բն․ (1967)։ Զարգացած է թեթև և սննդի արդյունաբերությունը։ Բ․ հայտնի է XIV դարից։ Նույն ժամանա– կից էլ քաղաքում հիշվում է հայ բնակչու– թյուն, հայկ․ եկեղեցի։ Նրանք զբաղվել են առևտրով և արհեստներով, երկրա– գործությամբ, ունեցել իրենց դԱւտարա– նր։ Քաղաքում գործել է երիտասար– դական <Կտրիճվորաց եղ՜բայրությունը», որը սատարել է հայապահպանման գոր– ծին։ XIX դ․ կեսին Բ–ում ապրել է շուրջ 250 հայ։ Բ–ում գործել են արական և իգական դպրոցներ։ Բ–ում ընդօրինակվել են հայերեն ձեռագրեր։ 1869-ին Բ–ի հա– յերը օժանդակել են զեյթունցիներին, 1880-ին՝ նյութական աջակցություն ցույց տվել արևմտահայերին։ 1926-ին այդտեղ իր մասնաճյուղն է ստեղծել Ռումինահայ որբախնամի կենտրոնական վարչությունը։ 1933-ի տվյալներով Բ–ում ապրում էր 300 հայ։ Բ–ում են ծնվել ռումինացի հայա– գետ Ն․ Յորգան, պատմաբան Ս․ Պա– լասան յան ը, հնախույզ Հովհաննես Գրի– մեցին և ուրիշներ։ Ս․ Քոչանջրսն

ԲՈՏՍՎԱՆԱ (Botswana), Բոտսվանա Հանրապետություն (Republic of Botswana), պետություն Հարավային Աֆ– րիկայում։ Ազգերի բրիտանական համա– գործակցության անդամ է (մինչև 1966-ը՝ բրիտ․ Բեչուանալենդ պրոտեկտորատը)։ Տարածությունը 600,4 հզ․ կմ2 է, բնակչու– թյունը՝ 646 հզ․ (1973), բանտու լեզվա– խմբի բեչուաններ (80%), մաշոնաներ, պեդեր և այլք։ Պետական լեզուն անգլե– րենն է։ Մայրաքաղաքը՝ Գաբորոնե (Գա– բերոնես)։ Պետական կարգը։ Բ․ հանրապետու– թյուն է։ Սահմանադրությունը, որ կիրարկ– վել է 1966-ին, ընդունել է Մեծ Բրիտանիա– յի կառավարությունը։ Պետության և կա– ռավարության ղեկավարը պրեզիդենտն է։ Ընտրվում է պառլամենտական ընտրու– թյուններին՝ 5 տարով։ Կա ցեղապետների պալատ՝ 15 անդամից բաղկացած խորհըր– դակցական մարմին։ Բնությունը։ Բ․ ընդգրկում է Կալահարի իջվածքը և այն եզրավորող սարավանդ– ները։ Կլիման չոր մերձարևադարձային է, հս–ում՝ արևադարձային։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 21°Շ–ից 27°C է, հուլիսինը՝ մոտ 16°C, տարեկան տեղում– ները՝ 500–600 մմ։ Կենդանական աշ– խարհը հարուստ է ու բազմազան (առյուծ, ընձառյուծ, շնագայլ, բորենի, զեբր, թու– նավոր օձեր ևն)։ Հարուստ է քարածխի, մանգանի, ասբեստի, ալմաստի, պղնձի, նիկելի հանքերով։ Տնտեսությունը։ Հետամնաց երկիր է։ Տնտեսության հիմքը գյուղատնտեսությու– նըն է, գերակշռում է անասնապահությու– նը։ Մշակում են սորգո, կորեկ, եգիպտա– ցորեն, ցորեն, լոբազգիներ, կարտոֆիլ, ցիտրուսային կուլտուրաներ։ Բ–ով է անց– նում ՀԱՀ–ից Հարավային Ռոդեզիա գնա– ցող երկաթուղին (Բ–ի սահմաններում՝ 634 կմ)։ Արտաքին առևտուրն ունի պաս– սիվ հաշւլեկշիռ։ Արտահանվող ապրանք– ների 75%-ը կազմում են անասնապահա– կան մթերքները։ Ներմուծում է սննդա– մթերք, տեքստիւ արտադրանք, շինանյու– թեր։ Դրամական միավորը ՀԱՀ ռենդն է, որը հավասար է ԱՄՆ–ի 1,4 դոլարին։ Պատմական տեղեկանք։ Բ–ում, հնուց ի վեր բնակվող բուշմեններից բացի, ապրում են նաև բեչուանները, որոնք ներգաղթել են ժամանակակից Տրանսվաա– լից (Հարավ–Աֆրիկյան Հանրապետու– թյան նահանգ)։ Նրանք էլ հենց կազմում են երկրի հիմնական բնակչությունը։ XIճդ․ 50-ական թթ․ Բ․ են ներխուժել բուրերը։ Սակայն բեչուաններն օգտագործելով անգլո–բուրական ընդհարումները՝ կա– րողացան երեք տասնամյակ շարունակ պահպանել իրենց անկախությունը։ 1885-ին բեչուանների հողերի մեծ մասը միացվեցին Հարավային Աֆրիկայի անգլ․ տիրույթնե– րին, իսկ հս․ մասը (ժամանակակից Բ․), Բեչուանալենդ անունով, հայտարարվեց անգլ․ պրոտեկտորատ։ Ցեղերի առաջնորդ– ները ենթարկվում էին Բեչուանալենդի անգլ․ կոմիսարին։ 1910-ից Բեչուանալեն– դը տնտ․ լիակատար կախման մեջ ընկավ Հարավ–Աֆրիկյան Միության բրիտանա– կան դոմինիոնից։ Հակագաղութային պայ– քարը երկրում սրվեց հատկապես XX դ․ 20–30-ական թթ․։ Հակաիմպերիալիստա– կան շարժման ետպատերազմյան վերելքը Աֆրիկայում նշանակալի ազդեցություն ունեցավ պրոտեկտորատի ազգային –սպա–