Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 2.djvu/686

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


կավագը, Ալավկա որդի Գավիթը, Թոքա– վերի որդի Գրիգորը, Կիրակոս Գանձա– կեցին և միջնադարյան մշակույթի ուրիշ գործիչներ։ IX դ․ վերջից մինչև XII դ․ Գ–ում հաստատվել էր Աղվանից կաթողի– կոսության աթոռը։ XI դ․ կեսին Գ․ տիրել է արաբական Շադդադյան տոհմի ճյուղե– րից մեկը։ 1088-ին Շադդադյան Փատլու– նից Գ․ գրավել և աթաբեկության կենտ– րոն է դարձրել սելջուկյան զորապետ Բու– ղան։ Սելջուկյան թուրքերի տիրապետու– թյան հաստատումից հետո Գ–ում ծաղկում է նաև մահմեդական ժողովուրդների մշա– կույթը, հատկապես գրականությունը՝ ի դեմս Նիզամի Գյանջևիի, Աբուլ–Ուլահ Գյանջևիի, Մեհսեթի Խանումի և ուրիշնե– րի։ 1139-ին Գ․ տուժել է երկրաշարժից (սեպտ․ 30)։ XII դ․ 2-րդ կեսին Գ–ի աթա– բեկությունը թուլացել է, դարձել հարկա– տու Վրաց թագավորությանը։tXIIItդ․ սկզբին Գ․ հիշատակվում է որպես բազ– մամարդ և ամուր քաղաք։ 1236-ին թաթար– մոնղոլները կործանել են ընդդիմացող Գ–ի պարիսպները և կոտորել բնակիչնե– րին․ քաղաքը ամայացել է։ XVII դ․, հին Գ–ից 5 կմ հվ–արլ․, հիմնվել է համանուն նոր քաղաք, որը XVIII դ․ դարձել է պարսկ․ խանության կենտրոն։ Գ–ի հուշարձաննե– րից նշանավորվել են Ս․ Հովհաննես Մկրտչի վանքը, Ս․ Գրիգոր Լուսավորչի և Ս․ Աստվածածնի եկեղեցիները։ Ռու– սաստանին միացվելով (1804)՝ խանության փոխարեն ստեղծվել է նահանգ՝ Գ․ կենտ– րոնով, իսկ Գ․ վերանվանվել է Ելիզավետ– պոլ (ի պատիվ Ելիզավետա կայսրուհու)։ XX դ․ սկզբին այն եղել է Անդրկովկասի երկաթուղային խոշոր հանգույց, որի բնակչության (շուրջ 33 հզ․) զգալի մասը (11 հզ․) հայեր էին։ Սովետական կարգե– րհ հաստատումից հետո Ադրբեջանական ՍՍՀ–ի արդյունաբերության ու մշակույթի երկրորդ քաղաքն է, երկաթուղային ու խճուղային ճանապարհների հանգույցը։ 1935-ին վերանվանվել է Կիրովաբադ։ Գբկ․ Մովսես Կաղանկաավ ա– ց ի, Պատմություն Աղվանից աշխարհի, Ե․, 1Տ69։ Վարդան Վարդապետ, Հաւա– քումն պատմութեան, Վնտ․, 1862։ Կ ի ր ա– կ ո ս Գանձակեցի, Պատմութիւն Հա– յոց, Ե․, 1961։ և ս ա յ ի Տ ա ս ա ն–Զ ա լ ա լ– յ ա ն ց, Պատմութիւն համառօտ Աղուանից երկրի» Երուսաղեմ, 1868։ Լ ա լ ա յ ա ն Ե․, Գանձակի գավառ, «ԱՀ», 1899, գիրք 5, № 1։ Из Тарих-ал-камиль Ибн ал-Асира, Баку, 1940․ բ, ՈււուբւսորսՍ

ԳԱՆՁԱԿ, Գանձակ շահաստան, քաղաք Ատրպատականում, Ուրմիա լճից հարավ–արևելք (Իրանի այժմյան Լեյլան գյուղի տեղում, Մարաղայից հարավ)։ Միջին դարերում՝ Ատրպատականի մայ– րաքաղաքը։ Մինչև VII դ․ եղել է կրակա– պաշտական կենտրոն։ Հայկ․ աղբյուրնե– րում սովորաբար հիշատակվում է Մեծ Հայքի արլ․ սահմանի կապակցությամբ։ Գ․ արհեստագործության և առևտրի խոշոր կենտրոն էր։ 622-ին ավերել են բյուզան– դացիները։ Արաբ, տիրապետության շըր– ջանում քաղաքը վերաշինվել է, դարձել խալիֆի կուսակալի նստավայրը։ Գ․ իրա– նըն ու Արաբիան հյուսիսային երկրների հետ կապող մայրուղու խոշոր հանգույց էր։ Սելջուկ–թուրքերը այն դարձրին Ատըր– պատականի կուսակալության աթոռա– նիստը։ Ավերվել է մոնղոլների արշավանք– ների ժամանակ։ Բ․ Ոււուբաքյան

ԳԱՆՁԱԿ (ն․ և ն զ ի ջ ա), գյուղատեղի Հայկական ՍՍՀ Եղեգնաձորի շրջանում, Տախաչ լեռան լանջին։ Պատմական Նո– րիք գյուղն է։ Ընդառաջելով գանձակցինե– րի պահանջին՝ ՀՍՍՀ կառավարությունը 1960-ին գյուղը ապաբնակեցրել է։ Բնա– կիչները տեղափոխվել են Ագարակաձոր և Չիվա գյուղերը։

ԳԱՆՁԱԿ, գյուղ Մեծ Հայքի Սյունիք նա– հանգի Գեղարքունիք գավառում։ Տես Բաւոիկյան։

ԳԱՆՁԱԿ, գյուղ Արևմտյան Հայաստա– նում, Վանի վիլայեթի Ռշտունյաց գավա– ռում, Նարեկա վանքից մոտ 16 կմ հեռա– վորության վրա, Վանա լճի ափին։ XX դ, սկզբին ուներ 57 տուն հայ բնակիչ։ Զբաղ– վում էին երկրագործությամբ և անասնա– պահությամբ։ Կար երեք եկեղեցի (Ս․ Աստ– վածածին, Ա․ Ստեփանոս, Ս․ Գևորգ)։ Գ–ի մոտ էր Լուսապտուղ Ս․ Սահակ մե– նաստանը։ Բնակիչները տեղահանվել են առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, վերաբնակվել աշխարհի տարբեր երկրներում։

ԳԱՆՁԱԿԻ ԽՈՍՎԱԾՔ, տես Ղարաբաղի բարբառ։

ԳԱՆՁԱԿԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳՐԵՐ 1724, 1735, 1․ կնքվել է 1724-ի մարտի 4-ին Ղարաբա– ղի (սղնախների) հայերի և Գանձակի (այժմ՝ Կիրովաբադ) ադրբեջանցի ֆեո– դալների միջև։ Նպատակն էր միավորել հայերի ու ադրբեջանցիների զինական ուժերն ընդդեմ օսմանյան թուրքերի և Գաղստանի ֆեոդալների։ 1724-ի փետըր– վարին Ղարաբաղի սղնախների հարյու– րապետները (յուզբաշիները) և մելիքնե– րը դիմել են ռուս, ներկայացուցիչ իվան Կարապետին, որպեսզի նա դառնա միջ– նորդ՝ հայերի և ադրբեջանցիների միջև դաշինք կնքելու համար։ Կնքվել է փոխ– օգնության պայմանագիր՝ երկու օրինա– կից (հայերեն և պարսկ․)։ Ստորագրել են Եսայի Հասան–Զալալյան կաթողիկոսը, Ավան Ցուզբաշին, Ղարաբաղի մելիքնե– րը, Գանձակի ադրբեջանցի մեծամեծնե– րը ևն։ Հայերը պարտավորվել են օգնու– թյան հասնել ադրբեջանցիներին՝ օսման– յան թուրքերի կամ լեզգի ֆեոդալների հար– ձակման դեպքում։ Ադրբեջանցիները, իրենց հերթին, օգնելու էին Ղարաբաղի հայերին՝ նրանց վրա հարձակվելու դեպ– քում։ 2․ Կնքվել է 1735-ի մարտի 10-ին Ռուսաստանի և Իրանի միջև։ Ռուսաստա– նը, պատրաստվելով պատերազմի Թուր– քիայի դեմ, Դարբանդն ու Բաքուն իրենց շրջակայքով հանձնել է Իրանին։ Վերջինս պարտավորվել է թույլ չտալ այդ մարզերի անցումը ուրիշ պետության, շարունակել պատերազմը Թուրքիայի դեմ։ Երկու կող– մերը պարտավորվել են բանակցություն– ներ չվարել թուրքերի հետ (ի վնաս մյուս կողմի), բանակցությունների ժամանակ հանդես գալ միասնաբար, իրագործել Ռեշտի պայմանագիրը (1732)։ Հռչակվել է Ռուսաստանի ազատ առևտրի իրավուն– քը Իրանում։ Գբկ․ Юзефович Т․, Договоры Рос– сии с Востоком, СПБ, 1869; Армяно-русские отношения в первой трети XVIII века․ Сб․ документов, т․ 2, ч․ 2, Е․, 1967, с․ 91–98․

ԳԱՆՁԱԿՈհՏԱԿՈՒՄ, մետաղյա դրամի, ոսկու և այլ ազնիվ մետաղների ձուլա– կտորների, դրանցից և թանկարժեք քա– րերից պատրաստված իրերի կուտակումը առանձին անձանց մոտ, ինչպես և պետա– կան գանձարաններում։ Բնատնտեսու– թյան ժամանակ հարստության կուտակու– մը կատարվել է արդյունքի ձևով, որը սահմանափակ բնույթ ուներ։ Ապրանքա– յին տնտեսության զարգացմանը համե– մատ, փողը, ազնիվ մետաղներն ու թան– կարժեք քարերը ավելի ու ավելի լայնորեն են հանդես եկել որպես հասարակական հարստության արտահայտություն։ Այդ ձևով հարստության կուտակումը մեծ չա– փեր է ընդունում, որոշ իմաստով՝ դառ– նում ինքնանպատակ։ Ապրանքային տըն– տեսության զարգացման վաղ աստիճան– ներում Գ․ կատարվում էր փողը, ազնիվ մետաղներն ու թանկարժեք քարերը շըր– ջանառությունից հանելու միջոցով։ Կա– պիտալիզմի օրոք, բարձր շահույթ ստա– նալու նպատակով, կապիտալիստները գանձերը դնում են շրջանառության մեջ, պահում բանկերում։ Բուրժուական տնտե– սագետների հաշվարկներով, տարբեր եր– կըրների կապիտալիստները իրենց անձ– նական չհրկիզվող պահարաններում այժմ պահում են ավելի քան 15 մլրդ դոլարի ոսկի, որը մի քանի անգամ գերազանցում է ամբողջ կապիտալիստական աշխարհում տարեկան արդյունահանվող ոսկու քա– նակը։ Բուրժուական պետությունները ոս– կու պաշարները օգտագործում են որպես տնտ․ պայքարի կարևոր զենք և թույլ զարգացած երկրների վաշխառուական շահագործման միջոց։ Վ․ Նեբկաբաբյան

ԳԱՆՁԱՍԱՐ, գյուղ Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի իսսչեն գավառում։ Գտնվում է Խաչենագետի ձախ ափին, Գանձասարի վանքից մեկ կմ հս–արլ․։ Հիշատակվում է սկսած IX դարից։ X դ․ Արցախի և Ուտիքի աշխարհիկ ու հոգևոր տերերն այստեղ են դիմավորել Անանիա Մոկացի կաթողի– կոսին, գումարել ժողով, որը դատապար– տել է Արևելյան Հայաստանի հոգևոր թեմերում եղած դավանաբանական մոլո– րությունները, ամրապնդել հայոց եկեղե– ցու միասնությունը։ Գ․ հետագայում եղել է Խաչենի իշխանության Հասան–Զալալ– յան ճյուղի (Ներքին Խաչենի իշխանության) աթոռանիստ։ Գյուղն այժմ էլ գոյություն ունի և կոչվում է Վանք։ Գբկ․ Ստեփանոս Օրբելյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թ․, 1910։ Բարխուդարյանց Մ․, Արցախ, Բաքու, 1895։ Բ․ Ուinipiupjiub

ԳԱՆՁԱՍԱՐ, վանք Արցախ նահանգի Մեծ Առանք գավառում, Խաչեն գետի ձախ ափին (այժմ՝ Լեռնային Ղարաբաղի ԻՄ Մարտակերտի շրջանում, Վանք գյուղի դիմացի բլրի վրա)։ Իր անունն ստացել է այդ բլրից, որի ընդերքում կան արծաթի և այլ մետաղների հանքեր։ Գ–ի մասին գրավոր առաջին տեղեկությունը հայտ– նում է Անանիա Մոկացի կաթողիկոսը (X դ․ կես)։ Ըստ Մխիթար Գոշի (XII – XIII դդ․), Գ․ առաջնորդարան էր և Խաչե– նի իշխանների տոհմական տապանատու– նը։ Հասան–Զալալյան տոհմի իշխաննե– րի հոգածության շնորհիվ Գ․ պահպանել է հոգևոր կենտրոնի իր դերը։ Վանքն ունե–