Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/701

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Նոր կաակարանաց», 1805)։ ճանապար–հորդել է հայկ․ գաղթավայրերում (1791-ին Ուկրաինայի և Լեհաստանի, 1792-ին՝ Մերձավոր Արևելքի)՝ հավաքելով ձեռա– գրևր, փաստաթղթեր։ Տրատարակել է Եվսեբիոս Կեսարացու «ժամանակագրու– թիւն»-ը (1818, լատ․, Ա․ Մայի հետ), «Գիրք պիտոյից»-ը (1796), Ներսես Շնոր– հալու «Ողբ Եդեսիո»-ն (1827)։ Գրել է «Պաամութիւն Աստվածաշունչ գրոց» (1803) գիրքը։ 1817-ին դուրս է եկել Վենետիկի Մխիթարյան միաբանությունից, տեղա– Փոխվել Ֆրանսիա, աշխատակցել արևելա–գիտական հրատարակությունների։ Եղել է Փարիզի Ասիական ընկերության իս–կական անդամ։ Ցա․ Դաշկևխ &ՈՄԱՆ, նյարդալուծանքային թունա–վոր նյութ, մեթիլֆոսֆոնաթթվի պինա– կոլինային էսթեր։ Անգույն, քիչ ցնդող հեղուկ Է, եռման ջերմաստիճանը՝ 42°C (0,2 ւէւէ սնդ․ սյուն), խտությունը՝՛ 1040 կգյւէ3։ Զ․ սահմանափակ է լուծվում ջրում, օրգ․ լուծիչներում՝ անսահմանավւակ։ Տիդրոլիզվում է £րով (շատ դանդաղ), թթուների, հիմքերի և ամինների ջրային լուծույթներով (СНз)зССН(СНз)0 О (զգալիորեն ա– ՞4^ րագ)՝ առա– ^ ջացնելով ոչ F СНз թունավոր նյու–թեր։ Մաշկի վրա ընկնելիս առաջացնում է ընդհանուր թունավորում։ Մահացու քանակությունը օդում՝ 0,02 մգհ ազդեցության մեկ րոպեի ընթացքում։ Պաշտպանվում են հակա–գազով և պաշտպանական հագուստով։ aniTPU (Zomba), Մալավիի նախկին մայրաքաղաքը, Զոմբա լեռան ստորո–տին (Աֆրիկայում), 20 հզ․ բն․ (արվար–ձաններով, 1972)։

ՋՈՄԲԱՐՏ (Sombart) Վեռներ (19․1․1863, Էրմսլեբեն, Տարց․–18․5․1941, Բեռլին), գերմանացի տնտեսագետ, սոցիոլոգ, պատ–մաբան։ Պրոֆեսոր Բրեսլավլում (1890) և Բեռլինում (1906)։ Ակզբում կրել է մարք–սիզմի ազդևցությունը, հետագայում ևա– կադրվել պատմական մատերիալիզմին և Կ․ Մարքսի տնտ․ ուսմունքին։ Զ․ հետա–զոտ ել է Արևմտյան Եվրոպայի տնտ․ պատ–մության, ևատկապես կապիտալիզմի զար–գացման, սոցիալիզմի և սոցիալական շարժման պրոբլեմները՝ սուբյեկտիվիս–տական հայեցակետ ցուցաբերելով։ Տա–կառակ դասակարգային պայքարի մարքս– յան տեսության, հասարակության վեր–ընթացի բովանդակությունը ևամարում Էր ազգամիջյան կռիվները, իսկ սոցիա–լիստական հեղափոխությանը հակադրում կապիտալիզմի խաղաղ վերափոխման պատմափիլիսոփայությունը։ 1920-ական թթ․ սկսած նրա ևայացքներն օգտագոր–ծեցին Գերմանիայի հետադեմ քաղ․ ուժևրը։

ԶՈՄՄԵՐՖԵԼԴ (Sommerfeld) Առնոլդ (1868–1951), գերմանացի ֆիզիկոս և մաթեմատիկոս։ Ավարտել է Քյոնիգսբեր– գի համալսարանը (1891)։ Մյունխևնի հա–մալսարանի պրոֆեսոր (1906-ից)։ Աշ–խատանքները վերաբերում են ատոմի, մետաղների տեսությանը, մաթ․ ֆիզի–կային։ Կատարելագործել է Բորի ատոմի մոդելը՝ առաջարկելով քվանտային պայ– մանների ավելի ընդհանուր ձևակերպում։ Զ․ ստեղծել է ջրածնանման ատոմների նուրբ կառուցվածքի տեսությունը (1916)։ Տվել է Վիդեւէան–Ֆրանցի օրենքի ավելի ճիշտ բանաձևը և բացատրել մետաղնե–րում դիտվող մի շարք երևույթներ (ջոուլ– յան ջերմություն, ջերմաէլեկտրական երևույթնևր)։ Մշակել է դիֆրակցիայի մաթ․ խիստ տեսությունը (1895), ստացել գլանային ֆունկցիաների ինտեգրալա– յին ներկայացումը (Զոմմերֆելդի ին–տեգրալ, 1896), լուծել երկու միջավայրե–րի սահմանում տեղադրված ուղղաևայաց դիպոլի ճառագայթման խնդիրը (1909)։ Զ․ էական ավանդ է ներդրել ռենտգեն–յան ճառագայթների հետազոտման գոր–ծում, մշակել էլեկտրոնների արգելակ–ման ճառագայթման տեսությունը (1931)։ Երկ․ Дифференциальные уравнения в частных производных физики, М․, 1950; Оптика, М․, 1953; Строение атома и спектры, т․ 1-2, М․, 1956․

ՃՈՆԱՅԻՆ ՀԱԼՈՒՄ, զոնային վե–րաբյուրեղացում, նյւ^թերի զըտ– ման բյուրեղա–ֆիգիկական մեթոդ, երբ նեղ, ևալված գոտին տեղաշարժվում է զտվող նյութից պատրաստված երկար, կարծր ձողի երկարությամբ։ Զ․ և–ման կարելի է ևնթարկել տեխնիկապես կարե– վոր համարյա բոլոր մևտաղները, կիսա–հաղորդիչները, դիէլեկտրիկները, ան–օրգանական և օրգ․ միացությունները (ավելի քան 120 նյութ)։ &ՈՆԱՆԵՐ ԲՆԱԿԱՆ, ֆ ի գ ի կ UI-UI շ– խարհագրական զոնաներ, երկրագնդի աշխարհագրական (լանդշաֆ–տային) թաղանթի օրինաչաՓորեն իրար հաջորդող խոշոր ստորաբաժանումներ, որոնք պայմանավորված ևն կլիմա–յական գործոններով (հիմնականում ջերմության և խոնավության ևարաբերակ– ցությամբ)։ Զոնաների ու գոտիների հերթագայումը կատարվում է հասարա–կածից դեպի բևեռները և օվկիանոսներից՝ մայր ցամաքների խորքը։ Զ․ բ․ սովորա–բար ձգվում են լայնական ուղղությամբ ու կտրուկ արտահայտված սահմաններ չու–նեն։ Ցուրաքանչյուր զոնա ունի բնական գործոնների և պրոցեսների (կլիմայա–կան, ջրաբանական, երկրաքիմիական, գեոմորֆոլոգիական, հողաբուսական ծածկույթի, կենդանական աշխարհի) իրեն բնորոշ յուրահատկությունները, այդ գոր–ծոնների ու պրոցեսների փոխկապակ–ցությամբ պատմականորեն ձևավորված տեսակը և դրանց համակցության՝ զոնա– յական բնական տերիտորիալ համալիր–ների տիրապետող տեսակը։ Բնական շատ զոնաներ ավանդաբար անվանվում են ըստ ամենալավ արտահայտված ինդի– կատորի՝ բուսականության տեսակի (ան–տառային, տափաստանային, սավաննա– յին ևն)։ Այդ զոնաների անվանումները հաճախ տրվում են նրա առանձին բաղա–դրամասերին (տունդրային, կիսաանա–պատային, անապատային բուսականու–թյուն, անապատային ևողեր ևն)։ Մովո– րաբար ընդարձակ գոտիներ գրավող զո–նաներում տարբերում են ավելի նեղ ստո–րաբաժանումներ՝ ֆիզիկա–աշխարհա– գրական ենթազոնաներ։ Օրինակ, ըստ տեղումների քանակի և անձրևային ժա– մանակաշրջանի տևողության, սավաննա– ների զոնայում տարբերում են խոնավ բարձրախոտային, տիպիկ չորային և անա–պատացած ենթազոնաներ, բարեխառն գոտու անտառների զոնայում՝ տայգայի (երբեմն այն համարում են ինքնուրույն զոնա), խառը և լայնատերև անտառների ենթազոնաներ։ Եթե Զ․բ․ ձևավորվում են համեմատաբար միատեսակ երկրաբանագեոմորֆոլոգիա– կան (ազոնալ) պայմաններում, ապա նման աշխարհագրական դիրքի դեպքում կրկնվում են տարբեր մայր ցամաքներում։ Այդ պատճառով տարբերում են աշխար–հագրական թաղանթի տերիտորիալ դա–սակարգման միավորներ հանդիսացող զոնաների տիպեր (օրինակ, արևադար–ձային, արևմտամերձօվկիանոսային անա–պատներ)։ Միաժամանակ այս կամ այն տերիտորիայի տեղական առանձնահատ–կությունները (ռելիեֆ, ապարների կազմ, հնէաաշխար հա գրական զարգացում ևն) յուրաքանչյուր զոնային տալիս են ուրույն գծևր, որոնցով պայմանավորված կոնկ–րետ բնական զոնաները դիտվում են որ–պես ռեգիոնալ միավորներ (օրինակ, Ատակամա անապատ, Նամիբ անապատ, արմ․ ափային Սահարա ևն)։ Աշխարհի ֆիզիկա–աշխարհագրական ատլասում (1964), ըստ Р․ Պ․ Ալիսովի կլիմայական դասակարգման, առանձնացված է աշխար–հագրական 13 գոտի, հասարակածային և ևրկուական (ևրկու կիսագնդերի ևա– մար) մերձհասարակածային, արևադար–ձային, մերձարևադարձային, բարեխառն, մերձբևեռային, բևեռային։ Գոտիների ներսում կարելի է առանձնացնել ենթա– գոտիներ։ Ցուրաքանչյուր գոտուն և նրա յուրաքանչյուր խոշոր լայնական հատ–վածին (մերձօվկիանոսայիններին, ցա–մաքայինին և դրանց միջև եղած անցումա–յիններին) հատուկ են իրենց զոնայական համակարգերը։ Օրինակ, անտառատունդ– րայի զոնան հատուկ է միայն մերձբե– վեռային (մերձարկտիկական) գոտուն, տայգայի ենթագոնան՝ բարևխառն գո– տուն ևն։ Քանի որ Զ․ բ․ որոշվում են հիմնակա–նում ջերմության ու խոնավության հա–րաբերակցությամբ, ուստի օգտագործվում են տարբեր ջրաթերմիկ ցուցանիշներ (ամենից հաճախ՝ խոնավության ցուցա– նիշներ)։ Դա օգնում է զոնայականոլթյան տեսական հարցերի մշակմանը, ընդհանուր օրինաչափությունների հայտնաբհրմանը, զոնաների բնութագրերի և սահմանների օբյեկտիվ ճշտմանը։ Զոնայական համա–կարգերի կառուցվածքի և ձևավորման վրա մեծ ազդեցություն ունեն նաև մի շարք ազոնալ գործոններ։ Գոյություն ունի երկրագնդի լանդշաֆտային թաղան–թի բևեռային անհամաչափություն, որն արտահայտված է ոչ միայն Տարավային կիսագնդի օվկիանոսայնությամբ, այլև միայն նրան հատուկ մերձարևադարձա–յին որոշ ենթագոնաների առկայությամբ և Տյուսիսային կիսագնդին հատուկ շատ զոնաների և ենթագոնաների (տունդրա, անտառատունդրա, տայգա ևն) բացակա–յությամբ։ Մեծ դեր ունի նաև առանձին լայնություններում ցամաքի գրաված տա–րածությունը և ուրվագիծը, օրինակ, արե–