Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/702

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


վադարձային անապատների լայն տարա–ծումը Տյուսիսային Աֆրիկայում, Արա– բիայում և Ավաորալիայում ու այդպիսի– ների սահմանափակ տարածությունը Տյուսիսային Ամերիկայի կամ Տարսսվա– յին Աֆրիկայի արևադարձային գուոինե– րում։ Զ․ բ․ առաջացման վրա ազդում է նաև ռելիեֆի խոշոր ձևերի բնույթը։ Կորդի– լիերայի և Անդերի միջօրեական ուղղու–թյամբ ձգվող բարձր լեռնաշղթանևրը նպաստում են ցամաքայնությանը և պատ–ճառ դառնում մերձարևադարձային գոտի–ների ներքին սարահարթևրում համա–պատասխան կիսաանապատային և անա–պատային զոնաների առաջացման։ Տե–ղական գործոնների ազդեցությունը ուժե–ղացնում կամ թուլացնում է ընդհանուր զոնայական օրինաչափությունները։ Տայ–կական ՍՍՏ գտնվում է բարեխառն գո–տում։ Լինելով լեռնային երկիր՝ այն հիմ–նականում ենթարկվում է ուղղաձիգ գո– տիականության (տես Ուղղաձիգ գուոիա– կանությոնն)։ Գրկ․ Տայկական ՍՍՏ ֆիզիկական աշ–խարհագրություն, Ե․, 1971։ Докучаев В․ В․, Учение о зонах природы, М․, 1948; Физико-географический атлас мира, М․, 1964; Калесник С, В․, Общие географиче–ские закономерности Земли, М․, 1970; Б у- д ы к о М․ И․, Климат и жизнь, Л․, 1971․

ՋՈՆԱՆԵՐԻ ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ, տես Գոաինե– րի տեսություն։

ՋՈՆԳՈՒԼԴԱԿ (Zonguldak), քաղաք Թուր–քիայի հյուսիսում, Սև ծովի ափին, Զոն– գուլդակ վիլայեթի վարչական կենտրոնը։ 73 հզ․ բն․ (1970)։ Ածխարդյունաբերու–թյան կենտրոն է։ Կա սննդի, քիմ․, փայ–տամշակման արդյունաբերություն, Զ–ի շրջանում՝ մանգանի հանույթ։ Երկաթու–ղով կապված է Անկարայի հետ։ Ածխի արտահանության հիմնական նավահան–գիստ Է։ «ՋՈՆԴ», սովետական ավտոմատ միջմո– լորակայհն կայաննևրհ (ԱՄԿ) անվանում։ «Զ․»-երը արձակվել են 1964-ից և նախա–տեսված էին տիեզերական տարածու–թյան ուսումնասիրման և հեռավոր տիե–զերական թռիչքների տեխնիկայի մշակ–ման համար։ Արձակվել են «Զոնդ–1» (2 ապրիլի, 1964), «Զոնդ–2» (3 նոյեմբ․, 1964), «Զոնդ–3» (18 հուլիսի, 1965), «Զոնդ–4» (2 մարտի, 1968), «Զոնդ–5» (15 սեպտ․, 1968), «Զոնդ–6» (10 նոյեմբ․, 1968), «Զոնդ–7» (8 օգոստ․, 1969), «Զոնդ–8» (20 հոկտ․, 1970) կայանները։ ձՈՆԴՅԱՆ ԿՂԶԻՆԵՐ (ճավա կղզու արև–մուտքի զունդա կամ սունդա ցեղի անու–նից), կղզիների խումբ, Մալայան արշի–պելագի հիմնական մասը։ Բաժանվում է Մեծ Զոնդյան և Փոքր Զոնդյան կղզի–ների։ Տարածությունը մոտ 1,4 մլն կմ2 Է։ Բացի Կալիմանտան կղզու հս․ և Թիմոր կղզու արլ․ մասերի մտնում է Ինդոնե– զիայի կազմի մեջ։ Կղզիներն ունեն լեռ–նային, խիստ մասնատված ռելիեֆ։ Գոր–ծում են հրաբուխներ։ Ունի հասարակա–ծային և մերձհասարակածային կլիմա։ Կան նավթի, անագի, վոլֆրամի և ման–գանի հանքավայրեր։

ԶՈՆԴՅԱՆ ՆԵՂՈՒՑ, գտնվում է ինդոնե– գիայում, Սումաարա և ճավա կղզիների միջև։ ճավայի ծովը միացնում է Տնդկա– կան օվկիանոսին։ Երկարությունը 120 կմ Է, նվազագույն լայնությունը՝ 22 կմ։ Նա– վարկուղում խորությունը մոտ 50 մ Է։ Զ․ ն–ում է Կրակատաու հրաբուխը; &ՈՇՁԵՆԿՈ Միխայիլ Միխայլովիչ [29․7 (10․8),1895, Պետերբուրգ - 22․7Л958, Լենինգրադ], ռուս սովետական գրող– երգիծաբան։ Մկսել է տպագրվել 1922-ից։ Եղել է «Սերապիոնյան եղբայրնևր» գրա–կան խմբի անդամ։ Զ–ի առաջին գիրքը՝ «Նազար Իլյիչի, պարոն Սինեբրյուխովի պատմածները» (1922), և դրան հաջորդած պատմվածքները լայն ճանաչում բերեցին հեղինակին։ Այստեղ ներկայացվում են նոր պայմաններին հարմարվել ջանացող քաղքենիները, որոնք համոզված են, թե հեղափոխությունը կատարվել է իրենց անդորր գոյությունն ապաևովելու համար։ «Վերթևրի տառապանքները» (1933), «Մևծ քաղաքի կրակները» (1936) և այլ պատ– մըվածքներում գրողը իր «հերոսների» բացասական հատկությունները հաճախ հակադրում է բարեկամական ազնիվ զգաց–մունքներին, որոնք ապագայում դրսևոր–վելու են մարդկանց հարաբերություննե–րում։ Զ–ի ստեղծագործությունների մեջ զգալի տեղ ունեն ֆելիետոնները, որոնք արձագանքում են օրվա հրատապ հար–ցերին։ Գրել է նաև վիպակներ՝ «Երկնա–գույն գիրք» (1934), «Կերենսկի» (1937), «Տարաս Շևչենկո» (1939) ևն, երգիծական պիեսներ՝ «Պարուսինե պայուսակ» (1939), «Թող ձախորդը լաց լինի» (1946)։ Զ–ի ստեղծագործությունները թարգմանված են աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով։ ծ/г^․Избр․ произведения, т․ 1–2, Л․, 1968․ Рассказы, М․, 1974․ Պատմվածքներ Լենինի մասին, Ե․, 1940։ Խելացի կենդանիները, Ե․, 1944։ Գրկ> Федин К․, Михаил Зощенко, в его кн# Писатель, искусство и время, 1961; Старков А․Н․, Юмор Зощенко, М․, 1974․ &ՈՈ․․․ (հուն․ Zcioov – կենդանի, կենդա–նի Էակ), բարդ բաոերի մասնիկ, որը ցույց է տալիս տվյալ բառի վերաբերվելը կենդանական աշխարհին (օրինակ՝ զոո– հիգիենա)։

ՋՈՈՀԻԳԻԵՆԱ, կենդանիների հիգիենա, անասնաբուժական գի–տություն, ուսումնասիրում է կենդանիների առողջության և մթերատվության վրա ազ–դող4 պաևելու և խնամելու պայմանները։ Ունի ընդհանուր և մասնավոր բաժիններ։ Ընդհանուր Զ․ ուսումնասիրում է գյու– ղատնտ․ բոլոր տեսակի կենդանիներին ու թռչուններին վերաբերող օդի, ջրի, հողի, կերի, խնամքի, պաևելու, անասնա–շենքի հիգիենայի հարցերը, իսկ մասնա–վորը՝ նույն հարցերը, սակայն առանձին տեսակի, սեռի և տարիքի կենդանիների վերաբևրյալ։ Զ․ մշակում է նաև կենդանի–ների առողջությունն ապահովող, մթերա–տվությունն ավելացնող, անասնապահա–կան մթերքների հիգիենիկ որակը բարելա–վող նորմացույցներ և միջոցառումներ։ ՍՍՏՄ–ում Զ–ի հարցերով զբաղվում ևն համապատասխան ԳՏԻ–ների, բուհերի և գիտական այլ հիմնարկների բաժինները, ամբիոնները և լաբորատորիանևրը (ՏՍՍՏ–ում Երևանի անւսսնաբուծական– անասնաբուժական ինաո․, Տայկական անասնաբուծության և անասնաբուժու–թյան ԳՏԻ)։ Սովետական գիտնականները մշակել եև անասնաշենքերի միկրոկլի՝ մայի նորմաներ՝ տարբեր տեսակների ու սեռահասակային խմբերի համար, ուսում–նասիրել գոմաղբի պահպանման ու վա–րակազերծման, կերի, ջրի սանիտարա–կան գնահատման, հղի կենդանիների կերակրման, մատղաշի աճեցման, խնամ–քի, հիգիենայի և այլ հարցեր։ Զ–ի գծով գիտահետազոտական աշխատանքների պլանավորումը և նվաճումների ներդրու– մըն արտադրության մեջ իրագործում է Լենինի անվան ՏամԳԳԱ։ &ՈՈՍՊՈՐՆ ԵՐ (զոո․․% և հուն․ алор& – ցանք), զոոգոնիդներ, ջրիմուռ–ների և ստորին սնկերի հատուկ բջիջներ, որոնք ծառայում են անսեռ բազմացմա–նը։ Զ․ օժտված են մտրակիկներով և ընդունակ են ջրում շարժվելու։ Ի տար–բերություն բուսական բնորոշ բջիջների, Զ․ չունեն ամուր թաղանթ։ Շատ ջրիմուռ–ների Զ․, բացի քրոմատոֆորներից, ունեն նաև կարմիր աչք և կծկվող վակուոլ։ Զ․ շարժվում եև առաջընթաց և պտուտակա– ձև, որոշ ժամանակ անց կանգ են առնում, կորցնում մտրակիկները, պատվում ամուր թաղանթով և սկիզբ տալիս սնկի կամ ջրի–մուռի նոր օրգանիզմի։ Բջիջները, որոնց մեջ առաջանում են Զ․, կոչվում են զոոս– պորանգիումներ։

ՋՈՎԱՇԵՆ, գյուղ Տայկական ՍՍՏ Ար– տաշատի շրջանում, տես Լանշազաւռ։

ՋՈՎԱՇԵՆ (մինչև 1948-ը՝ Դալլաք լու), գյուղ Տայկական ՍՍՏ Աբովյանի շրջա–նում, շրջկևնտրոնից կմ հյուսիս–արե– վելք։ Զ–ում կա կաթնաանասնապաևա– կան սովետական տնտեսություն։ Ունի ութամյա դպրոց, ակումբ, գրադարան, բուժ–մանկաբարձակաև կայան։ Զ–ից արլ․ և՜ հվ․ պահպանվել են գյուղատեղիներ։ Տիմնադրել են Թուրքիայից գաղթած հա–յերը, 1914-ին։

ՋՈՎԱՇԵՆ, գյուղ Տայկական ՍՍՏ Արա–րատի շրջանում, տես Ուրցաըսնչ։

ՋՈՎՕԻՆԻ, հայ միջնադարյան ճարտարա–պետական հուշարձանախումբ Տայկական ՍՍՏ–ում, Ապարանի ջրամբարի ափին։ Կազմված է Թուխ Մանուկ (IV դ․), Ս․ Վար– դան (V դ․), Պողոս–Պետրոս (V–YI դդ․) ևկեղեցիներից և նրանց շուրջը կանգուն Զովունու Պողոս– Պետրոս եկեղեցու (V–VJ դդ․) հա–տակագիծը