Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 3.djvu/714

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ԶՈՒԳԱՊԱՐ, երկոաով պար։ Տայկ․ պա–րերի մեջ որպես տեսակ լայնորեն ըն–դունված է։ Շարժումները ընթանում են երբեմն որպես երկխոսություն, երբեմն կրկնում են իրար, ևրբեմն շարունակում մեկը մյուսին։ Պարաձևը հնագույն ծա–գում ունի ։ Կատարում են միևնույն և տար–բեր սեռերի ներկայացուցիչները միասին։

ԶՈՒԳԱՎՈՐՈՒՄ, արական և իգական օր–գանիզմների փոխհարաբերություն, որով ապահովվում է բեղմնավորման պրո–ցեսը։ Ջրային կենդանիների սերմնավո–րումն արտաքին Է․ արական և իգական սեռական բջիջները հանդիպում են ջրում, ցամաքային կենդանիներինը՝ ներքին։ Անձրևաորդերը, միջատները, խխունջնե–րը, սողուննևրը, թռչուններն ու կաթնա–սունները Զ–ման միջոցով ևն իրենց սերմ–նաբջիջները տեղաՓոխում Էգի սեռական ուղիները։

ԶՈՒԳԴԻԴԻ, քաղաք (1918–ից) Վրացական ՍՍՏ–ում։ Գտնվում է Կոլխիդայի դաշտա–վայրում, Սև ծովից 30 կմ հեռու։ Երկաթու–ղային կայարան է Մուխում–Սամտրե– դիա երկաթուղագծի մի ճյուղի վրա։ 41 հզ․ բն․ (1974)։ Այստեղ են Ինգուրի ցելյուլո– զի–թղթի կոմբինատը, գինու, յուղի, պա–հածոների, շերամի սերմնամթերման գոր–ծարանները, թեյի, մետաքսի, կահույքի ֆաբրիկաները, թեյի և մերձարևադար–ձային կուլտուրաների համամիութենա–կան ԳՏԻ–ի Վրացական ՍՍՏ Թբիլիսիի բուսաբանական այգու, պոլիտեխնիկա–կան ինստ–ի մասնաճյուղերը։ Կա բժշկ․ ուսումնարան, Պատմա–ազգա գրական թանգարան, դրամատիկական թատրոն։

ԶՈՒԳԵՐԳ, 1․ երաժշտական պիես (նաև ստեղծագործության հատված) վոկալ եր–կյակի համար՝ նվագակցությամբ կամ առանց նվագակցության։ Զ․ օպերայի, օրատորիայի, կանտատի, օպերետի երա– ժըշտական դրամատուրգիայի կարևոր հանգույցներից Է։ 2․ Երկու կատարողնե–րի միատեղ, անսամբլային երգեցողու– вдтм&л Shu Մևսաւէբւ։

ԶՈՒԳԸՆԹԱՑ ՌԵԱԿՑԻԱՆԵՐ, համատեղ ընթացող քիմիական ռեակցիաներ, որ–տեղ ելանյութերից գոնե մեկը ընդհանուր Է, օրինակ․ ․C+D+-․ ^E+F+․․․ -7С4НЮ C2H5 •+C2H5 • Հ՜ ^С2Н4+СгНб л – եիարոֆենոլ c6h5oh+hno3X+ ․․․ (առաջնային կամ մակածող ռեակցիա), X+B–»C+․․․ (երկրորդային ռեակցիա)։ Այս համակարգում A-ն կոչվում է ներ–գործող (ակտոր), 1–ն՝ մակածող (ինդուկ– տոր), B-ն՝ ընդունող (ակցեպտոր) և X-ը՝ միջանկյալ փոխազդման ունակ գո–յացություն։ Բերված օրինակում I-ի բա–ցակայությամբ (A+B) ռեակցիան չի ընթանում։ Ձևականորեն Զ․ ռ․ կարելի է դիտել որպես զուգընթաց ռեակցիաներ, բայց վերջիններից տարբերվում են նրա–նով, որ մակածող (առաջնային) ռեակ–ցիան մ՛ակածվող (երկրորդային) ռեակ–ցիայից անկախ ինքնաբերաբար կարող է ընթանալ, իսկ երկրորդայինը առաջ–նայինի բացակայությամբ ընթանալ չի կարող։ Մյուս կողմից Զ․ ռ–ում առաջա–ցած միջանկյալ գոյացությունը փոխազ–դում է գոնև այն ելանյութի հետ, որը տվյալ պայմաններում առաջնային ռեակ–ցիայի բացակայությամբ քիմ․ փոխարկ– ման անընդունակ է։ Զ․ ռ–ի օրինակ է ջրածնի և ածխածնի օքսիդի համատեղ օքսիդացումը․ 2է1շ+Օշ = 2Ւ1շՕ, 2ՇՕ+Օշ= = 2C02։ Երկրորդ ռեակցիան, ջրածնի բացակայությամբ, ոչ շատ բարձր ջերմաս–տիճանում չի ընթանում։ Զ․ ռ․ քանակապես բնութագրվում են մակածման գործակցով (ինդուկցման ֆակ–տոր՝ Փ), որը միևնույն At ժամանակի տիրույթում սպառված ընդունողի (Д[В]) և մակածողի (A[I]) խտությունների հա–րաբերությունն Է։ Մակածողը Զ․ ռ–ում, ի տարբերություն կաւոափզաաորների, ամբողջովին ծախսվում Է։ Երբ ժամանակի ընթացքում մակածողի խտությունը չի Փոփոխվում, ապա (A[I]=0) և Ф–^օօ; Այս դեպքում մակածողը նույնանում է կատալիզատորի հետ։ Տետևաբար, կա– տալիտիկ ռեակցիաները կարելի է դիտել որպես Զ․ ռ–ի մասնավոր դեպք (տես Կաաաչիզ)։ Զ․ ռ․ շատ կարևոր դեր են խաղում կենսաքիմիական պրոցեսներում, օրինակ, բույսերի կողմից ածխաթթու գազի յուրացումը, մի շարք նյութերի, այդ թվում սպիտակուցների սինթևզի իրա–կանացման համար ազատ Էներգիայի աղ–բյուր կենսաքիմիական օքսիդացման ռեակցիաները Զ․ ռ․ են և ընթանում են ազատ Էներգիայի փոփոխության աճով։ Ն․ Բեյչերյան

ԶՈՒԳՈՐԴՎԱԾ ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԿԱՊԵՐ, օր–գանական միացություններում իրար հա–ջորդող պարզ, կրկնակի կամ եռակի կա–պերով համակարգեր, որոնք պայմանա–վորված են Էլեկտրոնների ներմոլեկուլա– յին փոխազդեցությամբ։ Զ․ ք․ կ–ով մո–լեկուլների շարժունակ p- և Л-Էլեկտրոն–ները բաշխված են ամբողջ զուգորդված համակարգում։ Այդպիսի համակարգե–րից են իրար հաջորդող պարզ, կրկնակի կամ եռակի կապերը (я, յէ–զուգորդում, օրինակ, բուտադիենում՝ СН2 = СН– СН= =СН2), կրկնակի կամ եռակի կապն ազատ Էլեկտրոնային զույգ ունեցող ատոմի ևետ (р, я- զուգորդում, օրինակ, վինիլքլո– րիդում՝ СН2=СН–С1) ևն։ Զ․ ք․ կ–ով մոլեկուլներն ավելի կայուն են և վւոխագդման ունակ, քան մեկուսացված կրկնակի կամ եռակի կապերով մոլե–կուլները։ Միացման ռեակցիաներին մաս–նակցում է մոլեկուլի ոչ թե կրկնակի կա–պերից մեկը, այլ ամբողջ զուգորդված հա–մակարգը՝ տալով 1, 4– միացման վերջ– նանյութ, օրինակ․ 12 3 4 CH2=СН–СН=CH2+ Br2-» 12 3 4 ^►BrCH2-CH = CH-CH2Br

ԶՈՒԳՈՐԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ, տես Կոմբինա– ւոորիկա։

ԶՈՒԳՈՐԴՈՒՄ (ասոցիացիա) հ ո գ ե– բ ա ն ու թ յ ա ն մեջ, կապ, որն առա–ջանում է որոշակի պայմաններում երկու կամ ավելի հոգեկան պրոցեսների (զգա–յություններ, շարժողական ակտեր, ըմ– բըռնումներ, մտապատկերներ ևն) միջև։ Այդ կապի հետևանքով ստեղծվում է մտա–վոր գործունեության այնպիսի հնարա–վորություն, երբ Զ–ման մի անդամի հան–դես գալը անհրաժեշտորեն և մեքենայա–բար նպաստում է մեկ ուրիշի (ուրիշնե–րի) հաևդես գալուն։ Զ–ման հոգեֆիզիո– լոգիական հիմքը Ի․Պ․ Պավլովը համա–րել է պայմանական ռեֆլեքսը։ Մտապատ–կերների կապի գաղափարը գոյություն է ունեցել դեռևս Պլատոնի և Արիստոտե–լի մոտ, սակայն «Զ․» տերմինն առա–ջինը կիրառել է անգլ․ փիլիսոփա Ջոն Լոկը, 1698-ին։ Տոգեբանության պատմու–թյան մեջ Զ․ դասակարգվում է տարբեր հիմունքներով։ Ամենատարածված դասա–կարգումներից մեկը հիմնված է Զ–ման առաջացման ժամանակավոր պայմաննե–րի վրա․ եթե հոգեկան պրոցեսների կա–պը արդյունք է գիտակցության մեջ նրանց միաժամանակ հանդես գալուն, ապա այն առընթերության Զ․ է տարածության մեջ, իսկ եթե կապը արդյունք է հոգեկան պրո–ցեսների մեկը մյուսի ետևից հանդես գա–լուն, ապա այն առընթերության Զ․ է ժա–մանակի մեջ։ Մյուս դասակարգումը հիմ– նըված է հոգեկան պրոցեսների ակտուալ բովանդակության առանձնահատկու–թյունների վրա։ Այդ հիմունքով տարբե–րում են առընթերության, նմանության և հակադրության Զ–ներ։ (Տես նաև Ռեֆ–լեքսներ)՝․

ԶՈՒԴԵՐՄԱՆ (Sudermann) Տերման (1857–-1928), գերմանացի գրող։ Մովո– րել է Քյոնիգսբերգի և Բեռլինի համալսա–րաններում։ Գերմ․ նատուրալիստական