Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/275

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


Լենինի գլխավորությամբ (աես Հոկտեմ– բերյան սոցիափաոական մեծ հեղափո– խություն): Գրկ. Լենին Վ. Ի., Երկ., հ. 24, 25:

ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՀԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԿԱ–

ՌԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ , բ ուրժուա–դեմոկրատա– կան հեղափոխության հաղթանակից հետո, բանվորների և գյուղացիների հե– ղափոխական–դեմոկրատական դիկտա– ւոուրան իրականացնող կառավարություն: ժ. հ. կ–յան, նրա խնդիրների, իշխանու– թյան դասակարգային բնույթի հարցը քննարկել է Վ. Ի. Լենինը՝ 1905– 07-ի հեղափոխության շրշանում բոլշևիկների տակտիկային նվիրված աշխատություն– ներում: Լենինը գտնում էր, որ դեմոկրա– տական հեղափոխության ընթացքում կա– րող է առաշանալ «…ռևոլյուցիոն դարա– շրջանի կառավարությունը, որ անմիջա– կանորեն փոխարինում է տապալված կա– ռավարությանը և հենվում է ժողովրդի ապստամբության, և ոչ թե ժողովրդից ելած ինչ–որ ներկայացուցչական հաստա– տությունների վրա» (Լենին Վ. Ի., Երկ., հ. 9, էջ 37): ժ. հ. կ–յան հարցը լու– ծելիս բոլշևիկները հիմք էին ընդունում բուրժուա–դեմոկրատական հեղափոխու– թյունը սոցիալիստականի վերաճելու լե– նինյան տեսությունը: ժ. հ. կ. հող է նա– խապատրաստում պրոլետարիատի դիկ– տատուրայի հաստատման համար, ամ– րապնդում հեղափոխության նվաճումները, ճնշում հակահեղափոխական ուժերի դի– մադրությունը, իրականացնում ՌՍԴԲԿ մինիմում–ծրագիրը: ժ. հ.կ–յան իշխանու– թյունը «…միմիայն դիկտատուրա կարող է լինել, որովհետև պրոլետարիատին և գյուղացիությանն անհապաղ և անպայ– ման հարկավոր փոխակերպությունների իրականացումն առաջ կբերի թե" կալվա– ծատերերի, թե՛ խոշոր բուրժուաների, թե՝ ցարիզմի կատաղի դիմադրությունը, առանց դիկտատուրայի անհնարին է կոտ– րել այդ դիմադրությունը, ետ մղել կոն– տըրռևոլյուցիոն փորձերը… այս կլինի, անշուշտ, ոչ թե սոցիալիստական, այլ դեմոկրատական դիկտատուրա: Նա չի կարող դիպչել (առանց ռևոլյուցիոն զար– գացման մի ամբողջ շարք միջակա աս– տիճանների) կապիտալիզմի հիմքերին» (նույն տեղում, էջ 55): Մենշևիկները չէին ընդունում պրոլետարիատի հեգեմոնիան դեմոկրատական հեղափոխության մեջ՝ գտնելով, որ հեղափոխությունը Ռուսաս– տանում, ինչպես նախկին բուրժուական հեղափոխությունները Արևմտյան Եվրո– պայում, պետք է տեղի ունենա բուրժուա– զիայի ղեկավարությամբ և հաղթելու դեպ– քում հանգեցնի բուրժուազիայի տիրապե– տությանը: Նրանք ժխտում էին ժ. հ. կ–յանը ս–դ–ի մասնակցելու հնարավորու– թյունը: Բոլշևիկները դա համարում էին ոչ միայն հնարավոր, այլ նպաստավոր պայմանների դեպքում՝ նաև անհրաժեշտ՝ գտնելով, որ թե՝ կառավարությանը մաս– նակցելը, թե՝ ճնշումը ներքևից կնպաստեն հեղափոխության նվաճումների ամրա– պնդմանն ու ընդլայնմանը: 1905–07-ի հեղափոխության ընթացքում մի շարք քաղաքներում ստեղծված բանվորների և զինվորների դեպուտատների սովետները կատարել են պրոլետարիատի և գյուղա– ցիության հեղափոխական–դեմոկրատա– կան դիկտատուրայի օրգանների դեր: Փետրվարյան բուրժուա–դեմոկրատական հեղափոխության (1917) ընթացքում ՌՄԴԲ(բ)Կ ԿԿ–ի բյուրոն իր մանիֆեստում ժողովրդին կոչ արեց ելնել զինված ապըս– տամբության, տապալել ցարիզմը և ըս– տեղծել ժ. հ. կ.: Մտեղծվեց բանվորների և զինվորների դեպուտատների Պետրո– գրադի սովետը: Մակայն Փետրվարյան հեղափոխությունից անմիջապես հետո սովետներում մեծամասնություն կազմած մենշևիկների և էսեռների հաշտվողական քաղաքականության հետևանքով Պետրո– գրադում իշխանությունն անցավ ժամա– նակավոր կառավարությանը: 1917-ի հուլիսին (տես Հուփսյան օրեր 1917), երբ բուրժուազիան կարողացավ վերաց– նել երկիշխանությունը, սովետները դար– ձան ժամանակավոր կառավարության հավելուկ: ժ. հ. կ–յան մասին Վ. Ի. Լենինի դրույթները օգտագործում են եղ– բայրական կոմունիստական և բանվորա– կան կուսակցությունները՝ արդի դարա– շրջանում կատարվող նոր տիպի ժողո– վըրդա–դեմոկրատական և ազգային–ազա– տագրական հեղափոխությունների ըն– թացքում: Գրկ. Լենին Վ. Ի., Սոցիալ–դեմոկրա– ւոիսսն և ժամանակավոր ռևոլյուցիոն կառա– վարությունը, Երկ., հ. 8: Նույնի, Պրոլե– աարիատի և գյուղացիության ռևոլյուցիոն– ղեմոկրատական դիկտատուրան, նույն տե– ղում: Ն ու յ ն ի, ժամանակավոր ռնոլյու– ցիոն կառավարության մասին, նույն տեղում: Ն ու յ ն ի, Սոցիալ–դեմոկրատիայի երկու տակտիկան դեմոկրատական ռևոլյուցիայի մեջ, Երկ., հ. 9:

ԺԱՄԱՆԱԿԱՎՈՐ ՆՅԱՐԴԱՅԻՆ ԿԱՊ, տես Պայմանական ռեֆչեքսներ;

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ԾԱՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ, ճշգրիտ Ժամանակը որոշելու աշխատանքների հա– մալիր: Ընդգրկում է ժամանակի պար– բերական որոշումը, պահպանումը և հաղորդումը: ժամանակը որոշվում է աստղագիտական դիտումներով, օգտա– գործվում է անցումնային գործիք, որով ժամանակագրի ժապավենի վրա կամ լու– սաէլեկտրական մեթոդով նշվում է որո– շակի աստղի՝ միջօրեականով անցնելու պահը: Այդ պահին աստղային ժամանակը հավասար է տվյալ աստղի ուղղակի ծագ– մանը (S=a): Գործիքների, ինչպես նաև դիտորդի անձնական սխալները նվազա– գույնի հասցնելու նպատակով դիտում են 10–12 աստղի անցում: Աստղագի– տական դիտումներով ժամանակը որոշ– վում է վրկ–ի մի քանի հարյուրերորդ մասի ճշգրտությամբ: ժամանակը պահ– պանելու նպատակով օգտագործվում են աստղագիտական, քվարցային և ատո– մային ժամացույցներ: Աստղագիտական դիտումներով որոշվում է այդ ժամա– ցույցների սխալը, որը 0,001 վրկ–ւ կար– գի է և հաշվի է առնվում մինչև ժամա– նակի հաջորդ ճշգրտումը: ժամանակի ճշգրիտ պահերը հաղորդվում են ռա– դիոկայաններով: Քաղաքացիական օգ– տագործման նպատակներով օրը մի քանի անգամ տրվում են ռադիոազդա– նշաններ՝ 0,1 վրկ ճշգրտությամբ: ՄՍՀՄ–ում դրանք տրվում են վեց ազդա– նշանով: Վերջինին համապատասխանում է որոշակի ժամի 0 7* 0 վրկ» Գործում է ժամանակի և հաճախականության պետ. ծառայություն, որը ղեկավարում է ժամա– նակի պահպանման և հաղորդման աշ– խատանքները: Բացի առանձին երկրների ժ. ծ–յան, գոյություն ունի ժամանակի Միջազգային բյուրո (Փարիզ), որը միա– վորում է տարբեր երկրների ժ. ծ–յան մի քանի տասնյակ լաբորատորիա: Ր. Թումանյան

ԺԱՄԱՆԱԿԻ ՀԱՎԱՍԱՐՈՒՄ, տես ժամա– նակ:

ԺԱՄԱՆՈՒՆՆԵՐ, օրվա ժամերի անուն– ները: Օրը հավասար ժամանակահատ– վածների (6, 8, 12, 24 ևն) բաժանելը և դրանց հատուկ անուններ տալը հայտնի է հնուց: Մեզ հասած տվյալներով հայկա– կան տոմարի առաջին ռեֆորմը կատար– վել է Արտաշես Ա–ի (մ. թ. ա. 189–160) օրոք: Հավանաբար այդ ժամանակ էլ սահմանվել են հայկական ժ.: Ըստ օրվա տվյալ ժամանակամիջոցի լուսավորվա– ծության, երբեմն էլ ջերմացման աստի– ճանի, ժամերին տրվել են հետևյալ անուն– ները (տես Ղ. Ալիշան, Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հայոց, Վնտ., 1895). ցերեկվա ժամերը՝ Այգ, Ծայգ, Զայրացյալ (Զորացյալ), ճառագայթյալ, Շառավիղ– յալ, Երկրատես, Շանթակող, Հրակաթ, Հուրփայլյալ, Թաղանթյալ, Արագոտ, Արփ ող: Գիշերվա ժամեր՝ Խավարակ, Աղջամուղջ, Մթացյալ, Շաղավոտ, Կա– մավոտ, Բավական, Խոթափյալ, Գիզակ (Գիջակ), Լուսակն (Լուսագայն), Առա– վոտ, Լուսափայլ, Փայլածու:

ԺԱՄԱՏՈՒՆ, եկեղեցուն կից (սովորաբար արևմուտքից) կամ առանձին կանգնած XI–XIII դարերի շինություն, ժողովա– րան, խորհրդարան՝ երկրի իշխանների և հոգևոր դասի համար: Ունի նույն ճարտ. ծավալային լուծումները, ինչ որ կենտրո– նակազմ հորինվածքի գավիթները, տար– բերվելով միայն ներքին հարդարմամբ (Օհանավանք, 1250, Ամաղուի Նորավանք, 1260 ևն): Առանձին կանգնած ժ–ի նմուշ– ներից է Հաղպատի «Համազասպի տուն»-ը (1257): Լ. Սադոյան

ԺԱՄԱՑՈՒՅՑ, ժամանակը չափելու սարք: ժ–ի աշխատանքի համար օգտագործվում են բավական հաստատուն պարբերու– թյուն ունեցող երևույթներ (Երկրի առանց– քային պտույտը, ճոճանակի, քվարցե թի– թեղի, մոլեկուլում ատոմների տատանում– ները ևն): Պարբերական երևույթներից կախված, տարբերում են արեգակնային, ջրի, ավազի, կրակի, մեխանիկական, քվարցային, ատոմային, աստղագիտա– կան (էտալոնային) ժ–ներ: Հնագույնն արեգակնային ժամացույցն է, որի մի– ջոցով ժամանակը որոշվում էր առարկա– ների ստվերի ուղղությամբ և երկարու– թյամբ: Այն մեծ ճշգրտություն չուներ և կիրառելի էր միայն ցերեկը, այն էլ ոչ ամպամած եղանակին: Հնում օգտվում էին նաև ջրի ժ–ից. կազմված էր երկու անոթից, որոնցից մեկը միշտ լցվում էր ջրով, հատակում եղած անցքից ջուրը հավասարաչափ թափվում էր հիմնական անոթի մեջ. ժամանակը որոշվում էր հիմ– նական անոթում եղած ջրի մակարդակով: Արեգակնայինի համեմատությամբ ջրի ժ. ավելի ճշգրիտ էր և աշխատում էր նաև