Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 4.djvu/330

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


է. Դ և գ ա. ««Երկնագույն պարուհիներ», կավ– ճաներկ (Ա. Ս. Պուշկինի անվ. կերպարվես– տի թանգարան, Մոսկվա) ոչ միայն սկզբունքային վերադարձ էր դեպի բնությունը, այլև ժամանակակից քաղաքի հակադրությունների, առօրյայի, հասարակ մարդու իրական ապրումների ու կեցության, նրան շրշապատող իրերի գեղեցկության նոր մեկնաբանում: Նյու– թական աշխարհում օդի և լույսի տարած– ման, բեկբեկման, տրոհման անգերա– զանց արտացոլումն Ի–ում օգտագործվում էր մաքուր գույների օպտիկական համա– դրումով: Պատկերման մեջ երանգների արտահայտիչ ուժը հաստատվում էր դրանց ինքնուրույն արժեքով: Լույսը դառնում էր պատկերվող աշխարհի շարժման հիմ– նական կրողը: Ի. գրականության մեշ նույնպես արվեստագետի անհա– տական տպավորությունների, զգացում– ների, ապրումների մարմնավորումն է: Լայն է Ի–ի ոճական ազդեցությունը տար– բեր երկրների գրականության վրա. է. Զոլա, ժ.–Կ. Հյուիսմանս, է.ևժ.Գոն– կուր Եղբայրներ, Գի դը ՄոպասաԿ, Ս. Պրուստ (Ֆրանսիա), 0. Ուայլդ, Ռ. Ստի– վենսոն, Ջ. Կոնրադ (Անգլիա), 6ո. Շլաֆ, Ս. Գերգե, Հ..Բար, Գ. Հաուպտման, Ռ.–Մ. Ռիլկե (Գերմանիա), Կ. Համսուն, Ս. Շնիցլեր (Նորվեզիա), Ա. Չեխով, Ի. Բունին, Ա. Բալմոնտ (Ռուսաստան) և է. Մ ա ն ե. «Բար Ֆոլի–Բերժերում», հատված f 1881 –82, Կուրտո ինստիտուտ, Լոնդոն) ուրիշներ: Այդ գրողների որոշ մասի ստեղ– ծագործությունը, հիմնականում պատկա– նելով գեղ. այլ ուղղությունների, ձևավոր– վել է նաև Ի–ի ստեղծագործական հնար– ներով: Դրանց մեջ կան նաև Ի–ի հետևո– ղական ներկայացուցիչներ: Հայ գրա– կանության մեջ ամենացայտուն իմպրե– սիոնիստը Տ. Չրաքյանն է՝ ստեղծագոր– ծությամբ և տեսական հայացքներով: Ի–ի ոճի ազդեցությունը նկատվում է Գ. Զոհրապի, Ս. Զորյանի, Ա. Բակոլնցի պատմվածքներում: Թատրոն ու մ Ի–ի արտահայտչամիշոցները կիրառվեցին Ա. Անտուանի (Ֆրանսիա), Մ. Ռայնհարդի (Գերմանիա), Վ. Մեյերխոլդի (Ռուսաս– տան) բեմադրություններում: Դրանք աչ– քի էին ընկնում գործող անձանց և բեմա– կան մթնոլորտի վառ, ցայտուն, փութկոտ բնութագրումներով, կերպարների հոգե– բանության ներքին պրոցեսների ընդգըծ– ված արտահայտությամբ: Ի–ի ուղղության երաժշտական ճյուղը ձևավորվեց Ֆրանսիայում, XIX դ. 80–90-ական թթ.: Աննախընթաց կերպով հարստացավ գունահնչյունային երան– գապնակը, ընդլայնվեց լադային և հար– մոնիկ հիմքը: Ավանդական բազմազան ձևերի ազատ մեկնաբանումը, քմահաճ, փոփոխական ռիթմիկան, նվագախմբա– յին թարմ հնչերանգները, կոլորիստական բռնկումներն ու առկայծումները բնորոշ դարձան երաժշտական Ի–ի շատ գործերի: Ի–ի երաժշտական ճյուղի սկզբնավորողը և խոշորագույն ներկայացուցիչն էր Կ. Դեբ– յուսին: Ի–ի կարևորագույն միտումնե– րից շատերը դրսևորվել են Մ. Ռավելի, Պ. Դյուկայի (Ֆրանսիա), Ա. Կազելայի, Օ. Ռեսպիգիի (Իտալիա), Ֆ. Դելիուսի, Ս. Սկոտի (Անգլիա), Կ. Շիմանովսկու (Լեհաստան), վաղ շրշանի Ի. Ստրավինս– կու (Ռուսաստան) ստեղծագործություն– ներում: Երաժշտական Ի–ի վրա ներգոր– ծեցին «Հզոր խմբակի» կոմպոզիտորների կոլորիստական նվաճումնեոռ. Ֆրանսիա– յի, Իսպանիայի, արլ. երկրների ժող. երաժշտությունը: Ի–ի առանձին կողմերը արտացոլում գտան Ա. Խաչատրյանի (վաղ շրշան), Ռ. Մելիքյանի, Գ. Եղիա– զարյանի և այլոց գործերում: Տես նաև Նեո իմպրեսիոնիզմ, Պոսա իմպրեսիո– նիզմ: Գրկ. BeHTypn JI., Ot MaHe «օ JIoTpe- Ka, nep. c HTaJi., M., 1958; P e b a ji a Ryk ., Hctophh HMnpeccnoHH3Ma, JI.–M., 1959. Պատկերազարդումը տես 225-րդ էշից առաշ՝ ներդիրում: Ս. Թոփչյան, Ա. Բուղաղյան

ԻՄՊՐՈՎԻԶԱՑԻԱ (ֆրանս. improvisation, իտալ. improvvisazione, < լատ. impro- visus – անսպասելի, հանկարծակի), գե– ղարվեստական երկի հանպատրաստից ստեղծումը կատարման ընթացքում: Սկիզբ է առել ժող. ստեղծագործությունից: Հնուց տարբեր ժողովուրդներ ունեցել են իրենց երգիչ–իմպրովիզատորները (հին հունա– կան աեդոսները, հայկ. վիպասաններն ու գուսանները, արևմւոաեվրոպական շպիլմանները, ռուս ասացողները, ուկրաի– նական կոբզարները, ղազախ և կիրգիզ ակինները ևն): Բանաստեղծ ու– թ յ ա ն մեջ Ի. սովորաբար կատարվում է նախապես նշված թեմայով (օրինակ, էքսպրոմտը): Պրոֆեսիոնալ և ր ա ժ ը շ– աական Ի–ի վաղ ձևերը Եվրոպայում կապված են միշնադարյան վոկալ պաշ– տամունքային երաժշտությանը, քանի որ ձայնագրությունը (նեմեր, Հայաստանում՝ խազեր) մոտավոր էր, և յուրաքանչյուր կատարող իր երգամասում պետք է դիմեր Ի–ի: XVI –XVIII դդ. Ի. արտահայտվել է գործիքային պիեսների և օպերային եր– գամասերի զարդարանքներում (տես Զարղհնչյուններ): XVIII – XIX դդ. երա– ժըշտական տեքստի առավել կատարյալ գրառման պատճառով կատարողի Ի. պա– կասել է: Սակայն XIX դ. 1-ին կեսին Ի–ին լայն տեղ են տվել մեծ կոմպոզիտոր–կա– տարողները (Լ. Բեթհովեն, Ն. Պագանինի, Ֆ. Լիստ, Ֆ. Շոպեն): Երաժշտական մի շարք ժանրերի անուններ ցույց են տալիս նրանց մասնակի կապը Ի–ին (օրինակ, ֆանտազիա, էքսպրոմտ, իմպրովիզա– ցիա): ժամանակակից երաժշտ. պրակտի– կայում Ի. էական նշանակություն չունի, բացառյալ ջազը և Ի. կամայականորեն կիրառող որոշ մոդեռնիստական հոսանք– ներ: Հնագույն ժամանակներից ի վեր Ի. պարի անկապտելի մասն է: ժող. բազ– մաթիվ պարերում իմպրովիզատորը դուրս է գալիս պարային կայուն ձևերից (հայկ., վրաց. և այլ արական պարեր): Իմպրովի– զացիոն էր մեծ մասամբ Ա. Դունկանի արվեստը: XX դ. 2-րդ կեսին Ի. ժող. պարի պարտադիր տարր է, լայնորեն կի– րառվում է պարահանդեսային պարերում (չառլստոն, լիպսի, թվիստ, շեյկ ևն): Ի. թատրոնում որոշակի դրամատուր– գիական տեքստով չպայմանավորված, փորձերի ժամանակ չնախապատրաստ– ված դերասանի խաղն է: Ի. ծիսակատա– րություններում, ժող. դերասանների ար– վեստում գոյություն է ունեցել շատ հին ժամանակներից: Ի–ի արվեստը ժամանա– կակից թատերական մանկավարժության հիմնական տարրերից է: ԻՄՊ/IKLU (էլա in. imptilsus – հարված, հը– րում), 1.մեխանիկական Ի., տես Շարժման քանակ: 2. էլեկտրական Ի., էլեկտրա– կան լարման կամ հոսանքի ուժի կարճա– տև փաիոխություն: Զրոյից տարբեր հաս– տատուն բաղադրիչ ունեցող հոսանքի կամ լարման (նույն բևեռայնության) Ի–ները կոչվում են ա և ս ա ի մ պ ու ւ ս– ն և ր (նկ. 1): Տարբերում են ուղղանկյու– նաձև, սղոցաձև, էքսպոնենտային, զան– գակաձև և այլ տեսաիմպուլսներ, դրանք կիրառվում են հեռուստատեսության մեշ, հաշվողական տեխնիկայում, ռադիոլոկա– ցիայում և այլուր: Ռադիո իմպուլս– ն և ր են կոչվում էլեկտրական հոսանքի կամ լարման բարձր ու գերբարձր հաճա– խականության ընդհատ տատանումները (նկ. 2), որոնց ամպլիտուդն ու տևողու– թյունը կախված են մոդուլող տատանում– ների պարամետրերից: Ռադիոիմպուլս– ներն օգտագործվում են ռադիոտեխնի– կայում և կապի տեխնիկայում: 3. էլեկտրամագնիսական դաշտի ի., դաշտի դինամիկ բնութա– գիր՝ շարժման քանակ, որով օժտված է էլեկտրամագնիսական դաշտը տվյալ ծա– վալում: Հայտնաբերվել է լույսի ճնշմանը վերաբերող փորձերում (Պ. Ն. Լեբեդե,