Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.djvu/200

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Սխալ առաջացավ էջը սրբագրելիս


ԿԱՄԲԷՃԱՆ, Կամբիճան, Կամբեճ, Կապիճան, Կամբեխճան, Քամբեճան (հուն. Καμβυσηνη, արաբ. Qambǐrān), գավառ Անդըրկուրյան կամ Խորին Հայքում, Կուր գետի և Կապկոհ լեռնագոտու միջև, Կամբեճ (Իորի) և Աղվան (Ալազան) գետերի ստորին հովտում: Մ. թ. ա. IIդ. սկզբից հայաբնակ Կ. մտել է վերամիավորված Մեծ Հայքի պետության մեջ: I դ. հույն պատմիչ և աշխարհագրագետ Ստրաբոնը Կ. անվանում է Հայոց ծայր հս. և «ձնառատ» գավառ, որն արմ–ից սահմանակից էր Վիրքին, արլ–ից՝ Աղվանքին: V դ. մտել է Աղվանից մարզպանության, իսկ V դ. վերջից՝ Հայոց Արևելից կողմանքում ստեղծված Առանշահիկ թագավորության մեջ: Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի օրոք (478–510) Կ–ում հիմնավորապես հաստատվել է քրիստոնեությունը, կարգվել «եպիսկոպոս և երիցունս և հայեցողս ի Կամբեճս»: Այնուհետև Կ. մտել է Գարդմանքի Միհրանյանների իշխանության մեջ: Արաբական տիրապետության ժամանակ (VIII –IX դդ.) Կ. միացած էր Կուրի աջափնյակի հայ իշխանություններին: Խաչենի տեր Ատրներսեհի (Սահլի որդի) թոռ և Գրիգոր–Համամի որդի Ատրներսեհ Բ ժառանգական իրավունքով տիրել է նաև Կ–ին և հարակից հողերը: 910-ին նրա հիմնած թագավորությունն ընդգրկել է բուն Կ., վրաց. Հերեթ երկրամասը (որի անունով կոչվել է թագավորությունը) և բուն Աղվանքի Շաքի նահանգը (որի անունով հաճախ կոչվել է թագավորությունն արաբ, աղբյուրներում): 958-ին Անանիա Մոկացի կաթողիկոսի՝ Արցախում գումարած քաղկեդոնական ժողովին, որին ներկա էին Հայաստանի հս–արլ․ նահանգների իշխաններն ու բարձրաստիճան հոգևորականները, մասնակցում էր նաև Ատրներսեհ Բ–ի որդին և հաջորդը՝ Կ–Հերեթի թագավոր Իշխանակը: Իշխանակի մայր Դինարը Վրաց իշխանաց իշխան Գուրգենի քույրն էր, դավանանքով՝ քաղկեդոնական: Նրա ջանքերով Կ–ի բնակչության զգալի մասը դարձավ քաղկեդոնական, որի հետևանքով այնտեղ աստիճանաբար ուժեղացավ վրաց. կրոնական ու քաղաքական ազդեցությունը: Այնուհանդերձ հետագա դարերում ևս Կ–Հերեթի վարչատնտեսական ու մշակութային կյանքում որոշիչ դեր են խաղացել հայերը, հատկապես ուշ միջնադարում, երբ Ուտիքից ու Արցախից հարյուրավոր հայ ընտանիքներ թուրքական ցեղերի ճնշմամբ հաստատվեցին այնտեղ: Ենթադրվում է, որ Կ–Հերեթի թագավորանիստ կենտրոնը գտնվել է Ալազանի աջափնյակում: Վրաց Հերակլ II թագավորը XVIII դ. Կ–ում կառուցել է Սղնախ բերդաքաղաքը, որի բնակիչները հիմնականում Խաչենից գաղթած հայերն էին: Նրանք ունեին Ս. Գևորգ և Ս. Կարապետ եկեղեցիները:

Գրկ. Աշխարհացույց [հրտ՝.Ա.Սուքրիի], Վնտ., 1881: Մովսես Կաղանկատուացի, Պաամութիւն Աղուանից աշխարհի, Թ., 1912: Հովհաննես Դրասխանակերտցի, Պատմութիւն Հայոց, Թ., 1912: Մելիքսեթ–Բեկ Լ., Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, հ. 1, Ե., 1934: Մնացականյան Ա., Աղվանից աշխարհի գրականության հարցերի շուրջ, Ե., 1966: Ալիշան Ղ., Աղուանք, «Բազմավեպ», 1970, № 11-12, 1972, № 2-3, 1973, № 2: Ուլուբաբյան Բ., Խաչենի իշխանությունը X–XVI դդ., Ե., 1975: Страбон, География, Л., 1964.

                                                                                              Բ. Ուլուբաբյան