Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 5.djvu/637

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


կաաամարաում թուրքերի ջախջախումն ու 1855-ի նոյեմբերին Կարսի գրավումը վերջնականապես ցրեցին արաաքին օգ– նություն ստանալու Շամիլի հույսերը: 1856-ին Փարիզի հաշտության պայմանա– գրի կնքումը ցարիզմին թույլ տվեց լեռ– նականների դեմ կենտրոնացնել զգալի ուժեր. Կովկասյան կորպուսը վերածվեց բանակի և հասցվեց մինչե 200 հզ. զինվո– րի: Նոր գլխավոր հրամանատարներ զեն. Ն. Մուրավյովը (1854–56-ին) և զեն. Ա. Բարյատինսկին (1856–60-ին) շարու– նակեցին սեղմել պաշարման օղակը իմա– մության շուրջը: 1859-ին ընկավ Շամի– լի նստավայր Վեդենո աուլը, օգոստո– սին նա անձնատուր եղավ, իսկ նոյեմ– բերին հանձնվեցին չերքեզների հիմ– նական ուժերը՝ Մուհամմեդ էմինի գլխա– վորությամբ: Չերքեզների տերիտորիա– յով անցկացվեց Բելոռեչենսկայա գիծը՝ Մայկոպ ամրոցով: 1862-ի կեսին լեռնա– կանների ձեռքում մնացած տերիտորիա– ների (200 հզ. բն.) դեմ հանվեց 60 հզ. բանակ՝ գեն. Ի. Եվդոկիմովի հրամանա– տարությամբ: 1863-ին գրավվեց Բելայա և Փշիշ գետերի միջե ընկած տարածքը, 1864-ի ապրիլին՝ ամբողջ ծովափը և Կովկասյան լեռնաշղթայի հս. լանջերը մինչե Լաբա գետը: Անընկճելի մնացին միայն փոքր քանակությամբ լեռնական– ներ: Չերքեզներն ու աբխազները հարկա– դրվեցին հաստատվել հարթավայրերում: Շուրջ 500 հզ. մարդ, մահմեդական հո– գևորականության ազդեցությամբ, արտա– գաղթեց Թուրքիա: 1864-ին Աբխազիայում հաստատվեց ռուս, կառավարություն, անձ– նատուր եղավ չերքեզների դիմադրության վերջին օջախը՝ Կբաադուն (այժմ՝ Կրաս– նայա Պոլյանա): Կբաադուի գրավմամբ նշանավորվեց Կ. պ–ի ավարտը: Կ. պ–ի հետեանքով Չեչենիան, Լեռնա– յին Դաղստանը և Հս–Արմ. Կովկասը վերջ– նականապես միացվեցին Ռուսաստանին: Միացումը տեղի ունեցավ ռազմա–ֆեոդա– լական բռնի մեթոդներով, սակայն լեռնա– կանների՝ Ռուսաստանի կազմում ընդգըրկ– վելը օբյեկտիվորեն առաջադիմական նշա– նակություն ունեցավ՝ նպաստելով նրանց տնտ., քաղ. և մշակութային առաջընթա– ցիէւ: Գբկ. Ry 6 p օ b ս h H. Փ., KaBKa3CKaa BOHHa h ijapcTBOBaHHe hmij . Hmcojian I h Ajieic- caHflpa II (1825–1864), b kh.: ՕՃյօբ bohh Pocchh ot IleTpa Bejmicoro flo Hanmx flHeii, q. 4, kh. 2, CI1B, 1896; r h յ e t t h A., Bh6jiho- rpa4)H<iecKHH yica3aTejib nenaTaHHbiM Ha pyc- CKOM H3bIK6 CO^HHeHHHM H CTaTbHM O BOeHHbIX fleiicTBH«x pyccKHX bohck Ha KaBKa3e, CI1B, 1901. Վ. Դիւոյան

ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՌԱՍԱ, գերմանացի անա– տոմ և մարդաբան Ի. Բլումենբախի դա– սակարգմամբ եվրոպեոիդ ռասային համապատասխանող մեծ ռասա: ժամա– նակակից մարդաբանական գրականու– թյան մեջ «Կ. ռ.» հասկացությունը քիչ է գործածվում:

ԿՈՎՆԻՐ Ատեպան (Ստեֆան) Դեմյանո– վիչ (1695–1786), ուկրաինացի ճարտա– րապետ: Կիհ–Պեչորյան մայրավանըի ճորտերից, որտեղ և աշխատել է ավելի քան 60 տարի Պ. Ի. Նեելովի, Ի. Դ. Շեդելի, Ի . Դ. Գրիգորովիչ–Բարսկու ղեկավարու– թյամբ: Կ–ի գործերից են՝ ուկր. բարոկ– կոյի ոճով կառուցված Կովնիրյան մասնա– շենքը (1746–72) և զանգակատներ մայ– րավանքում, պալատ, զանգակատուն Կիեում, Անտոնիի և Թեոդոսիի եկեղեցին, զանգակատուն Վասիլկովոյում (1756– 1758), եկեղեցի (1763–67) Կիեի մոտ:

ԿՈՎՆՈ. Կաունաս քաղաքի նախկին ան– վանումը: Ս. Ա. Կովպակ

ԿՈՎՊԱԿ Աիդոր Արտեմովիչ (1887–1967), սովետական պետական և հասարակական գործիչ, պարտիզանական շարժման կազ– մակերպիչ, Սովետական Միության կըրկ– նակի հերոս (18.5.1942, 4.1.1944), գեն– մայոր (1943): ՍՄԿԿ անդամ 1919-ից: Հայ– րենական մեծ պատերազմի տարիներին գլխավորել է Սումիի մարզի պարտիզա– նական ջոկատների միավորումը, որը 10 հզ. կմ ռազմարշավ կատարեց մինչե Կարպատներ՝ նպաստելով պարտիզա– նական շարժման ծավալմանը զավթիչ– ների թիկունքում: 1944-ի հունվարին միա– վորումը վերանվանվեց Կովպակի անվ. 1-ին ուկր. պարտիզանական դիվիզիա (հրամանատար՝ Պ. Վերշիգորա), որին միացավ «Հաղթանակ» հայկ. պարտիզա– նական ջոկատը: 1947-ից Կ. եղել է Ուկր. ՍՍՀ Գերագույն սովետի Նախագահու– թյան նախագահի տեղակալ, 1967-ի ապ– րիլից՝ Նախագահության անդամ, ՍՍՀՄ և Ուկր. ՍՍՀ Գերագույն սովետների դե– պուտատ: Պարգեատրվել է Լենինի 4, Կարմիր դրոշի, Սուվորովի 1-ին աստի– ճանի, Բոգդան Խմելնիցկու 1-ին աստի– ճանի, ՉՍՍՀ և ԼԺՀ շքանշաններով ու մե– դալներով: Վ. Ղազախեցյան

ԿՈՎՍԱԿԱՆ, Կ ու ս ա կ ա ն, Կ ո ս ա– կ ա ն, գավառ Մեծ Հայքի Սյունիք նա– հանգում: Համապատասխանում է այժմյան Ադրբ. ՍՍՀ Զանգելանի շրջանին (բացա– ռությամբ հս. մասի այն հատվածների, որոնք մտնում էին Քաշունիք գավառի մեջ) և ՀՍՍՀ Ղափանի հվ. մասին: Կոսական անունով բնակավայր այժմ էլ գոյություն ունի Ադրբ. ՍՍՀ Զանգելանի շրջանում, Ողջի և Երասխ գետերի ջրախառնման ան– կյունում, Ողջի գետի ձախ ափին, որից հավանաբար իր անունն է ստացել գա– վառը: Կ. սահմանակից էր հս–արմ–ից Սյունիքի Զորք, հս–ից՝ Բաղք (Աճեն և Քա– շունիք), հվ–արմ–ից՝ Արեիք գավառներին, հս–արլ–ից՝ բնական սահմանն էր Հագարի գետը, իսկ հվ–արլ–ից՝ Երասխը: Կ–ի մակերեույթը խիստ կտրտված է: Լեռնաշղթաներից հայտնի են Ծակքարը, Սուսանասարը և Օսկյուլումը: Ողջի գետի միջին հոսանքի շրջանում գտնվում է Ղա– փանի գոգահովիտը, որի լանջերը մաս– նատված են կարճ, խոր, զառիթափ կիր– ճերով, կողային բազմաթիվ ձորակներով: Հագարի գետի ստորին հոսանքի շրջա– նում մակերեույթը դարավանդաձե է, որը աստիճանաբար ցածրանում է գետի հո– սանքի ուղղությամբ: Գավառի գետերը պատկանում են Արաքսի ավազանին, լեռնային են և արագահոս: Դրանք են Բասուտը, Ծոբին, Ողջին և նրա աջակող– մյան վտակներ Վաչագանը, Գեղանուշը, ճ.ակատենը: Կ. ունի չափավոր ցուրտ, իսկ ամռանը համեմատաբար տաք կլիմա: Տարեկան միջիե տեղումների քանակը՝ 500–750 ԱՎ: Մեծ տարածում ունեն ան– տառները: Բնորոշ են արաքսյան կաղնին, դաշտային թխկին, հացենին, հաճարենին, սոսին, շագանակենին, բոխին, վայրի թզենին, նռնենին են: Կենդանիներից կան կովկասյան արջ, վարազ, այծյամ, գայլ, աղվես, կզաքիս, վայրի կատու, թռչուն– ներից՝ փասիան, տատրակ, կաքավ, երաշ– տահավ, գիշատիչներից՝ արծիվ, բազե են: Կ–ի ընդերքը հարուստ է պղնձով, որը արդյունահանվել և ձուլվել է դեռես հին դարերից: Հնագիտական պեղումների շնորհիվ Կ–ի տարածքում հայտնաբերվել են մ. թ. ա. VIII–VII դդ. վերաբերող նյութեր: Ավե– լի ուշ Կ., Զորք, Բաղք (Աճեն և Քա– շունիք) գավառների տարածքում հաս– տատվել են պալա կամ բալա ցեղերը, որոնք մասնակցել են հայ ժողովրդի կազ– մավորմանը: Հետագայում նրանց անու– նով այդ գավառների տարածքը կոչվել է Բաղաց աշխարհ: Կ. առաջին անգպմ հիշ– վում է VII դ. «Աշխարհացոյց»-ում որպես Սյունիքի 12-րդ գավառ: «Կ.» անունը հա– ճախակի հիշատակում է Ստեփանոս Օր– բելյանը, իսկ Տաթեի վանքի հարկատու գյուղերի հին ցուցակում նշված են Կ–ի 53 բնակավայր: X դ. վերջերից Կ. մտնում էր Սյունյաց կամ Բաղաց թագավորության մեջ՝ ընդհուպ մինչե թագավորության կոր– ծանումը: Սյունիքի պաշտպանական նշա– նավոր կառույցների թվում Ս. Օրբելյանը հիշատակում է Կ–ի Գրհամ բերդը, որի կա– ռուցման թվականը հայտնի չէ: Գրհամը հիշվում է նաև 1104-ին՝ սելջուկների ար– շավանքների կապակցությամբ, իսկ 1166-ին՝ Վարդան պատմիչի կողմից, որ– պես Սյունյաց թագավորությունից գրավ– ված ամրոց: XIII դ. Կ. կոչվում էր Գրհամ, իսկ Գուրհամ ձեով հիշվում է Դավիթ Բե– կին նվիրված պատմությունում՝ XVIII դ. 20-ական թթ. իրադարձությունների կա– պակցությամբ, սակայն Կ. գավառի անու– նը դուրս է մնացել 1692-ից առաջ կազմված Տաթեի վանքի պտղի ցուցակից: Ենթադրվում է, որ Շարիփլու երկաթու– ղային կայարանի դիմաց, Սուսանասար լեռնաշղթայի գագաթին գտնվող հինա– վուրց բերդի ավերակները Գրհամ բեր– դինն են: XVII –XVIII դդ. Կ–ի տարածքի առանձին մասեր մտնում էին Մացրու, Չավնդուր, Գիլաբերդ, Աճեն գավառների կազմի մեջ: Կ. XV դարից մինչե XIX դ. սկիզբը եղել է Պարսկաստանի տիրապե– տության տակ: Գրկ. ՍտեՓանոս Օրբելյան, Պատմութիւն նահանգին Սիսական, Թ., 1910: Նույնի, ժամանակագրություն, հրտ. Ա. Աբրահամյանի, Ե., 1942: Ընտիր պատմու– թիւն Դաւիթ Բէգին…, Վաղ–պատ, 1871: Դի– վան հայ վիմագրության, պրակ 2, կազմ.