Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/225

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


տարբեր լեզուներով խոսող մարդկանց գրավոր հաղորդակցմանը: Հ–ները նա– խատեսված են միջազգային գրագրու– թյան համար և քանի որ հնչյունական հա– մակարգեր չեն, տարբեր լեզուներով խո– սող մարդիկ դրանք կարող են կարդալ յու– րաքանչյուրն իր լեզվով: Հ–յան առաջին փորձը կատարել է Ի. Մեմիոն, 1779-ին, հայ իրականության մեջ՝ Ա. Տիրոյւսնը, 1907-ին: Հ–ների թիվը այժմ հասնում է մոտ 100-ի, որոնց մի մասը ստեղծվել է XX դ. (Ա. էկկարդ, «Սաֆո», 1931, Կ. Օբեր– մայեր, «Հանրագրություն», 1955, Կ. 8ան– սոն, «Պիկտո», 1957, ժ. էֆել, «Հանրա– գրության նախագիծ», 1968 են): Հ–ի հա– մակարգերը բաժանվում են երկու խմբի՝ ապրիորի և ապոստերիորի: Ապրիորի հա– մակարգերին բնորոշ է բառերի բաժանու– մը դասերի և ենթադասերի: Օրինակ, Ջ. Դալկառնոյի Հ–յան (1661, Լոնդոն) մեջ K (քաղ. երևույթներ) դասը բաժանվում է Ka (ծառայողական երևույթներ), Ke (դա– տարանին վերաբերող գործեր), Ku (պա– տերազմ) և այլ ենթադասերի: Հ–յան ապոստերիորի համակարգերը ներառ– նում են այնպիսի հասկացություններ, որոնք ընդունված են մեկ կամ մի քանի լեզուներում: Հասկացությունը կապված չէ դասա– կարգման հետ. թվանշանները, տառերը, սիմվոլները գործածվում են որպես գա– ղափարագրեր: Խ. Կարադեչյան

ՀԱՆՐԱԳՈՒՄԱՐԵԼԻ ՖՈՒՆԿՑԻԱ, տես Լե– բեգի ինւոեգրւա՝.

ՀԱՆՐԱԼԵԶՎԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (սոցիո– լինգվիստիկա), միջճյուղային գիտակարգ, որն զբաղվում է լեզվի հասարակական բնույթի, նրա հասարակական գործառու– թյան, լեզվի մեջ հասարակական երևույթ– ների արտացոլման, լեզվականի և հասա– րակականի փոխազդեցության խնդիրնե– րով: Ուսումնասիրում է լեզվաքաղաքա– կանության, լեզվաշինության, լեզվական շփումների, ազգի և ազգային լեզվի, երկ– լեզվության և բազմալեզվության, լեզվի ու լեզվավիճակի և խոսքի ու խոսքային իրադրության փոխհարաբերության, լե– զուների ու լեզվավիճակների տիպաբա– նության հարցերը: Օգտագործում է լեզ– վաբանության, հասարակագիտության, ազգագրության, հոգեբանության և այլ բնագավառներին հատուկ մի շարք մեթոդ– ներ: Հ. զարգացել է XX դ. 50–70-ական թթ.: Մինչ այդ Հ–ի մի շարք խնդիրներով ըզ– բաղվել են սովետական լեզվաբաններ Վ. ժիրմունսկին, Բ. Լարինը, Լ. Ցակու– բինսկին, Ե. Պոլիվանովը, Պրագայի գոր– ծառական լեզվաբանության դպրոցը, ֆրանս. սոցիոլոգիական դպրոցը: Հ. առա– վել զարգացման է հասել ԱՄՆ–ում (Գ. Հայմս, Ջ. Գամպերց, Ու. Լաբով, Ու. Բրայթ, Չ. Ֆերգյուսոն, Մ. էրվին–Թրիւի, Ջ. Ֆիշման, Ռ. Շայ): Սովետական Հ. (Ա. Շվեյցեր, 8ու. Դեշերիև, Դ. Ստեպանով և ուրիշներ) հիմնված է մարքսիստական գաղափարախոսության վրա: Գրկ. Հանրալեզվաբանական, հոգելեզվա– բանական և համեմատալեզվաբանական հե– տազոտություններ, [ժող.], Ե., 1979: Հ. Ջաքաոյան

ՀԱՆՐԱԿՐԹԱԿԱՆ ԴՊՐՈՏ, ընղհանուր կրթություն տվող պետական, հասարա– կական կամ մասնավոր դպրոց: Տես նաև Տարրական դպրոց, Ութամյա դպրոց, Միջնակարգ մասնագիտական կրթություն:

ՀԱՆՐԱՀԱՇԻՎ, մաթեմատիկայի բաժին, ուսումնասիրում է հանրահաշվական գոր– ծողությունների ընդհանուր հատկություն– ները: Պատմականորեն Հ–ի առաջին խըն– դիրները կապված են եղել մեկ անհայտով հանրահաշվական հավասարու՛մների լուծ– ման հետ: Առաջին և երկրորդ աստիճանի հավասարումների բերվող խնդիրների լուծման եղանակները հայտնի են եղել դեռևս անտիկ աշխարհում: Այդ եղանակ– ները շարադրված են եղել բաբելոնական ձեռագրերում (XVIII դ. մ. թ. ա.), էվկւի– դեսի աշխատություններում (III դ. մ. թ. ա.), չինացիների (II–I դդ. մ. թ. ա.) և հնդիկների (V–XII դդ.) մոտ, իսկ ավելի հանգամանորեն՝ Դիոֆանտի «Թվաբանու– թյուն» (III դ.) և Մուհամեդ ալ խորեզմիի «Ալ–ջեբր ալ–մուկաբալա» (IX դ.) գրքե– րում: Սկսած ալ Խորեզմիի ժամանակնե– րի^ Հ– Կարելի է դիտել որպես մաթե– մատիկայի ինքնուրույն բաժին: XX դ. սկզբներին մաթեմատիկական հին ձեռագրերի ընթերցումով հայտնի է դարձել, որ ավելի քան 4000 տարի առաջ լուծված որոշ խնդիրներ համարժեք են մասնավոր տեսքի 3-րդ աստիճանի հա– վասարումների: Սակայն ընդհանուր տես– քի 3-րդ և Հ–րդ աստիճանի հանրահաշվա– կան հավասարումների լուծումները գւոնը– վել են միայն XVI դ. իտալացի մաթեմատի– կոսների ջանքերով (Զ. Կարդանո, Լ. Ֆե– րարի և այլք): 3-րդ աստիճանի յուրաքան– չյուր հավասարում բերվում է x3 + px+q= = 0 տեսքի, որը լուծվում է “ յ/–-ք–+17 £+ ^+ -–y հ+հ բանաձևով: Այսպիսով, 3-րդ և 4-րդ աս– տիճանի հավասարումների լուծումները (2-րդ աստիճանի հավասարումների լու– ծումներին համանման) գումարման, հան– ման, բազմապատկման, բաժանման, բնա– կան ցուցչով աստիճան բարձրացնելու և արմատ հանելու գործողությունների օգ– նությամբ արտահայտվում են հավասար– ման գործակիցներով (լադում արմատա– նշաններով): Այդ պնդումը ճիշտ է նաև 4-րդ աստիճանի հավասարումների հա– մար: Այնուհետև մաթեմատիկոսները որո– նել են այնպիսի բանաձևեր, որոնք համա– նման եղանակով կարտահայտեին ընդհա– նուր տեսքի 5-րդ աստիճանի հավասար– ման լուծումները՝ նրա գործակիցներով: Այդ որոնումները ապարդյուն շարունակ– վում էին ավելի քան 3 հարյուրամյակ, մինչև XIX դ. սկիզբը: Մինչ այդ, XVIII դ. վերջում Կ. Գաուսն ապացուցեց Հ–ի հիմ– նական թեորեմներից մեկը՝ կոմպլեքս թվերի դաշտում մեկ անհայտով ո–րդ աս– տիճանի յուրաքանչյուր հանրահաշվական հավասարում ունի ո արմատ (որոշ ար– մատներ կարող են կրկնվել): 1824-ին Ն. Աբեչն ապացուցեց, որ մեկ անհայտով 5-րդ աստիճանի ընդհանուր հանրահաշվական հավասարումն արմա– տանշաններով չի լուծվում, իսկ 1830-ին է. Գաւոան գտավ արմատանշաններով հանրահաշվական հավասարումների լու– ծելիության ընդհանուր հայտանիշ: Մաս– նավորապես պարզվեց, որ յուրաքանչյուր ո^5 բնական թվի համար գոյություն ունի արմատանշաններով չլուծվող ո–րդ աստի– ճանի հանրահաշվական հավասարում: Բազմաթիվ տեսական և կիրառական հարցեր բերվում են ոչ թե մեկ անհայտով մեկ հավասարման, այլ մի քանի անհայտ– ներով հավասարումների համակարգի: Դեռևս 1670-ին Դ. Լայբնիցը, այնուհետև նաև Դ. Կրամերը (1750) նկատեցին, որ ո անհայտով ա առաջին կարգի (գծային) հավասարումների (տես Գծային հավա– սարում) համակարգի հետազոտության համար կարևոր նշանակություն ունեն նրա գործակիցներից կազմված մատրիցը, և n=m դեպքում՝ նրա որոշիչը (դետերմի– նանտը): Հետագայում մատրիցների տե– սությունը գծային հավասարումների հա– մակարգերի տեսության հետ. մեկտեղ դառնում է գծային հանրահաշվի կարևոր մասը: XIX դ. 2-րդ կեսին Դալուայի հե– տազոտությունները խթանել են Հ–ի լայն զարգացումը, հիմք հանդիսացել հանրա– հաշվական նոր ուղղությունների առաջաց– ման համար: Հանրահաշվական հավասա– րումների ուսումնասիրության Փոխարեն աստիճանաբար Հ–ի ուսումնասիրության առարկա են դառնում հանրահաշվական գործողությունները: Հ–ի նկատմամբ այս նոր և ընդհանուր տեսակետը վերջնակա– նապես ձևավորվում է XX դ. առաջին կե– սում (շնորհիվ Դ. Հիւբերտի, հայազգի է. Արթինի և է. Նյոթերի հետազոտու– թյունների), և Հ. դառնում է մաթեմատի– կայի ամենաֆունդամենտալ և ա մենակի– րառական բաժիններից մեկը: Հ–ի գաղա– փարներն ու եղանակները ներթափան– ցում են մաթեմատիկայի գրեթե բոլոր ուղ– ղությունները և որոշ չափով հանգեցնում մաթեմատիկայի «հանրահաշվականաց– մանը»: Դրանք հատկապես լայնորեն են կիրառվում ֆունկցիոնալ անալիզում, երկ– րաչափությունում, տոպոլոգիայում, դի– ֆերենցիալ հավասարումների և թվերի տեսության մեջ, ինչպես նաև տարրական մասնիկների ֆիզիկայում, պինդ մարմնի ֆիզիկայում, ավտոմատների և կոդավո– րումների տեսություններում և այլուր: ժա– մանակակից Հ. զարգանում է բազմաթիվ ուղղություններով՝ խմբերի տեսություն, օղակների և մոդուլների տեսություն, Կա– վարի տեսություն, ունիվերսալ հանրա– հաշիվների և մոդելների տեսություն ևն: ժամանակակից Հ–ի զարգացման գոր– ծում նշանակալի ավանդ ունեն սովետա– կան մաթեմատիկոսներ Դ. Ա. Գրավեն, Ս. Օ. Շաաունովսկին, Օ. 6ու. Շմիդտը, Ա. Դ. Կուրոշը, Ա. Ի. Մալցևը, Ս. Ի. Ադ– յանը և ուրիշներ: Գրկ. Կ ու ր ո շ Ա. Գ., Բարձրագույն հան– րահաշվի դասընթաց, Ե., 1965:tE y p 6 a- k h H., Anredpa, nep. c pamj. (m. 1–9), M., 1962–66; BaH flep B a p 3 e h B. JI., Anre6pa, nep, c hcm., M.* 1979; B i r k- h o f f G** Machane S.,A Survay of Mo– dern Algebra, N. Y., 1965.