Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/417

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


նական գործողությունները միաժամանակ արտահայաեն նան որոշ երկրաչափական ձևափոխություններ բազմաչաՓ տարա– ծությունում (ինչպես կոմպլեքս թվերը հարթության մեջ) կամ քանակապես նկա– րագրեն ինչ–որ ֆիզիկական օրենքներ: Հ. թ. կառուցելու փորձերից պարզվեց, որ հնարավոր չէ երեք և ավելի չաՓանի տա– րածությունում կառուցել թվերի այնպիսի համակարգ, որտեղ հանրահաշվական գործողությունները պահպանեն իրական կամ կոմպլեքս թվերի գումարման և բազ– մապատկման բոլոր հատկությունները: XIX դ. վերջին Հ. թ–ի տեսությունը կրկին ընդհանրացվեց՝ անվանվելով կամայա– կան դաշտի վրա վերջավոր չաՓանի հան– րահաշիվների տեսություն: Հ. թ–ի տեսու– թյան արդի ընդհանրացումներից կարելի է առանձնացնել արթինյան, նյոթերյան տե– սությունները: Կամայական բազմության տարրը կոչ– վում է հիպերկոմպլեքս թիվ միմիայն այն դեպքում, եթե այդ տարրը իրական գործա– կիցներով բազմանդամի արմատ է: Սահ– մանմանը բավարարող տարրերը կարեփ է ներկայացնել վերջավոր չափանի քառա– կուսի մատրիցներով, (a+Pi) կոմպլեքս թիվը ներկայացվում է ^tմաարի– ցով, իսկ վերջավոր չաՓանի կամայա– կան մատրից իր նվազագույն բազմանդա– մի արմատն է և բավարարում է սահման– մանը: Այսպիսով, բոլոր Հ. թ–ի բազմու– թյունն ունի կոնտինուում հզորություն և համընկնում է իրական թվերի դաշտի վրա բոլոր վերջավոր չափանի քառակուսի մատրիցների բազմության հետ: Հ. թ–ի կարևոր համակարգ են կազմում քվա– ւոերնիոնները: Գրկ. ,S»iexo6coH H., TeopHH Ko^eq, nep. c ama., M.–JI., 1947; JlaMdeic H.* Kojibi^a h MOflyjra, nep. c anrji., M., 1971. ՀԻՊ&ՐՁՍՅն (< հիպեր… U ձայն), 109-ից մինչև 1012–1013 hg հաճախակա– նության առաձգական ափքներ (դրանց սպեկտրի բարձրահաճախային մասը): Ֆիզիկական բնույթով Հ. ոչնչով չի տար– բերվում ուչարաձայնից, սակայն բարձր հաճախականության շնորհիվ Հ–ի Փոխազ– դեցությունը միջավայրի քվազիմասնիկ– ների (էլեկտրոն, ֆոնռն, մագնոն են) հետ շատ ավելի էական է, քան ուլտրաձայ– նինը: ՀԻՊէՐՄԻՃՈհԿ (< հիպեր… և միջուկ), հիպերֆրագմենտ, անկայուն ատոմային միջուկ, որ նուկւոններից բացի պարունակում է նաև հիպերոններ: Հայտ– նաբերել են (1952) լեհ ֆիզիկոսներ Մ. Դա– նիշը (M. Danysz) և Ե. Պնևսկին (J. Pnie- wski): Բոլոր հայտնի Հ–ներն ունեն մեկ կամ, հազվադեպ, երկու ճ°-հիպերոն: Հ. նշանակվում է համապատասխան քիմ. տարրի սիմվոլով, որի ներքևի ձախ կող– մում գրվում է հիպերոնի նշանը, օրինակ, AHe5 (պարունակում է 1A°), aaBc10 (պա– րունակում է 2 A°) ևն: Հ–ներն առաջա– նում են բարձր էներգիայի մասնիկների և միջուկների Փոխազդեցության ժամա– նակ: Հ–ի կյանքի տևողությունը որոշվում է A0-hիպերnնի կյանքի տևողությամբ (~10-*° վրկ): Կ. Իսպիրյան ք •Տ « 5 Հ* £3 VS i B % IS oi b Կյանքի տևողու– թյունը,#^ Իզոտոպ սպին, I Cl 4a A 9 & a". 11 o Sc CO Տրոհման հիմնական սխեմաները Օ A 1115,6 2,58.10–*o 0 1/2 -1 p +Jt n+Jt° 2+ 1189,4 O^-IO-1® 1 1/2 –1 p + rt°t n+ji+ s° 1192,5 < 10–:14 1 1/2 -1 A°+v z~ 1197,3 1,48.10–10 1 1/2 -1 n+ji– շ° 1314,7 2,96.10–10 1/2 1/2 -2 A°+Jt° E ՚ 1321,3 1,65.10–10 1/2 1/2 –2 A° + ji– Օ– 1672,4 1,3.10–10 0 3/2 –3 E°+Jt,–S–+ji°,A°+K~

ՀԻՊԷՐՈՆՆԷՐ (< հիպեր…), անկայուն տարրական մասնիկներ, որոնց զանգվածը մեծ է նուկլոնի զանգվածից: Հայտնաբե– րել են անգլիացի ֆիզիկոսներ դ. Ռոչես– տերը (Rochester G. D.) և Կ. Բատլերը (Butler C, C.) 1947-ին, տիեզերական ճա– ռագայթներում: Հ. օժտված են բարիոնա– յին լիցքով և տարօրինակությամբ, ծնվում են ուժեղ, էլեկտրամագնիսական ե, հազ– վադեպ, թույլ փոխազդեցություններում, սակայն տրոհվում են հիմնականում թույլ Փոխազդեցությամբ: Հ–ի հիմնական բնու– թագրերը բերված են աղյուսակում: Գրկ. տես Տարրական մասնիկներ հոդվածի գրականությունը:

ՀԻՊԵՐՊԼԱ&ԻԱ (< հիպեր… և հուն. jtXdaig – ստեղծում, գոյացում), հյուս– վածքների և օրգանների կառուցվածքա– յին տարրերի թվի ավելացում: Մարդկանց և կենդանիների մոտ Հ–ի հիմքում ընկած է բջիջների ինտենսիվ բազմացումը և նոր կառուցվածքների առաջացումը: Նկատ– վում է հյուսվածքների ախտաբանական գերաճումների (քրոնիկական պրոդուկ– տիվ բորբոքում, ուռուցք), ռեգեներացիա– յի և հիպերտրոֆիայի դեպքերում: Հա– ճախ կրում է կոմպենսատոր բնույթ:

ՀԻՊԵՐՍԹԵՆ (< հիպեր… և crd6vog – ուժ, ամրություն), միներալ պիրոքսենների խմբից: Քիմ. կազմը՝ (Fe, Mg)a [Si2 0«j: Պարունակում է ավելի քան 14% FeO: Բյու– րեղագիտական համակարգը ռոմբային է, բյուրեղները՝ պրիզմաձե: Դույնը՝ կանաչ, գորշ սե: Կարծրությունը՝ 5–6, խտությա– նը՝ 3300–3500 կգ/մ3: Հիմքային մագմա– տիկ ապարների ապար կազմող միներալ է:

ՀԻՊԵՐՏՈՆԻԱ (< հիպեր… և հուն, էձ– vog – լարում), օրգանների U հյուսվածք– ների լարվածության (տոնուսի) բարձրա– ցում: Հաճախ «Հ> տերմինով նշում են արյան ճնշման բարձրացումը, որը հիպեր– տոնիկ հիվանդության և երիկամաբորբի հիմնական ախտանշանն Է:

ՀԻՊԵՐՏՈՆԻԿ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆ, սիրա– անոթային համակարգի հիվանդություն, որը հիմնականում արտահայտվում է զար– կերակային արյան ճնշման բարձրաց– մամբ: Առաջանում է գլխուղեղի անոթա– շարժ բարձրագույն կենտրոնների զար– կերակային ճնշումը կարգավորող ֆունկ– ցիայի խանգարումից: Մյուս պատճառնե– րից (երիկամաբորբ, խոշոր անոթների ախտահարումներ են) զարգացած զարկե– րակային ճնշման բարձրացումները կոչ– վում ենախտանշանային հի– պերտոնիա: Որպես ինքնուրույն հի– վանդություն առաջինը նկարագրել է Դ. Ֆ. Լանգը, 1922-ին: Հետագայում այն զար– գացրել են նրա աշակերտները* հատկա– պես Ա. Լ. Մյասնիկովը և իր դպրոցի ներկայացուցիչները: Հ. հ–յան սկզբնապատճառը համարվում է Էմոցիոնալ և մտավոր երկարատև գեր– լարվածությունը, որի հետևանքով առա– ջացող նևրոզը ոչ բոլոր դեպքերում է հան– գեցնում Հ. հ–յան: Ավելին, այն կարոդ Է պատճառ դառնալ նաև զարկերակային արյան ճնշման իջեցման և նույնիսկ այլ օրգանների (օրինակ՝ ստամոքսի և 12- մատնյա աղիքի խոցային) հիվանդության: Այսպիսով* նյարդային համակարգի գեր– լարումից խանգարվում են միայն ներքին օրգանների և արյան անոթների ֆունկ– ցիաները, իսկ Հ. հ–յան զարգացումը պայ– մանավորված է նաև լրացուցիչ գործոննե– րի առկայությամբ: Հ. հ–յան դեպքում անո– թաշարժ բարձրագույն կենտրոնների ֆունկցիայի խանգարումից գրգռվում Է սիմպաթիկ նյարդային համակարգը, որն իր հերթին նպաստում է ինչպես մանր զարկերակների (արաերիոլների) նեղաց– մանը (սպազմ), այնպես էլ օրգանիզմում կենսաբանական մի շարք նյութերի ավե– լացմանը, որոնք նույնպես ունեն ճնշումը բարձրացնող (պրնսոր) ազդեցություն: Հ. հ–յան կայունացմանը նպաստում Է նաե երիկամներում տեղակայված կծի– կտմերձ (յուքաոագլոմերուլյար) համա– լիրը, որը երիկամի անոթների սպազմին պատասխանում է ռենին ֆերմենտի ար– տադրությամբ: Վերջինս իր հերթին քայ– քայելով արյան սպիտակուցներից aa գլո– բուլինը, այն վեր է ածում ուժեղ անոթա– սեղմիչ նյութի՝ անգիոաենզին 11-ի: Հ. հ–յան սկզբնական շրջանում զարկե– րակային արյան ճնշման բարձրացումն իր հերթին ակտիվացնում է ճնշումն իջեց– նռդ նյարդային և հումորալ մեխանիզմնե– րը, որի հետևանքով ստեղծվում է զարկե– րակային արյան ճնշման նորմալացման լարված հավասարակշռություն: Վերջինս հեշտությամբ խախտվում է նույնիսկ թույլ ազդակներից, առաջացնելով առողջ օր– գանիզմին ոչ բնորոշ զարկերակային ճնշման մեծ տատանումներ: ճնշումն իջեց– նող մեխանիզմների ռեակցիան աստիճա– նաբար թուլանում Է, իսկ այն բարձրաց– նող պրոցեսները խորանում են, ճնշումը դառնում է ավելի բարձր ու կայուն: Հ. հ. տարածված հիվանդությունների թվին է պատկանում: Առողջապահության