Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 6.djvu/600

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


րակուտականները, հեծյալները և քաղա– քային հողատերերի վերնախավը համար– վել են արտոնյալ՝ ի տարբերություն քա– ղաքային (առևտրականներ, արհեստա– վորներ ևն) և գյուղական (մանր հողատե– րեր, հողի վարձակալներ՝ կոլոններ) պլեբսի: Ոչ ազատածին բնակչությունը ստրկալույծներն (ոմանք ունեին բարձր դիրք) ու ստրուկներն էին: Հիմնական շա– հագործվող դասակարգը ստրուկներն էին: Չդադարող դասակարգային պայքարն ուղեկցվել է շահագործվող խավերի մեշ քրիստոնեության տարածմամբ: Միապե– տության հենարանը բանակն էր [II– III դդ.՝ կես մլն մարդ (30 լեգեոն և օժան– դակ զորքեր)], որը կարևոր դեր է խաղա– ցել քաղ. կյանքում: Մևերոսների ժամա– նակաշրջանում (193–235) վերացել են հանրապետական սովորույթների մնա– ցուկները: 212-ին հռոմ. քաղաքացիու– թյան իրավունք է տրվել կայսրության ամբողշ ազատ բնակչությանը: Արտաքին քաղաքականության մեջ կայսրությունն ունեցել է Փոփոխակի հաշոդություն (Մի– շագետքը դարձել է պրովինցիա, Կարա– կալլան արշավել է Հայաստան, սակայն ջախջախվել): III դ. Հ–ի արլ. արտաքին քաղաքակա– նության մեջ կարևոր դեր է սկսել խաղալ Սասանյան Պարսկաստանը: III դ. վերշին և IV դ. Պարսկաստանի դեմ պատերազմ– ներում Հ–ի դաշնակից է դարձել Հայաս– տանը (մասնավորապես Խոսրով P-ի և Տրդաա 9-ի ժամանակ): III դ. կեսին, ստրկատիրական արտա– դրաեղանակի ճգնաժամի հետևանքով, Հ–ի քաղ. վիճակն անկայուն էր. իրար են հաշորդել զինվորների կողմից հռչակված բազմաթիվ կայսրեր: Այս շրշանում Հ–ից անշատվել են Գալիան (որտեղ 258– 273-ին իշխել են Հ–ից աևկախ կայսրեր), Իսպանիան և Բրիտանիան (258), Պալմի– րան (268), կայսրության վրա հարձակ– վել են գերմ., սարմատական, արաբ, ցեղերը: Կլավդիոս 11-ի (268–270) և Լու– կիոս Ավրելիանոսի (270–275) ժամանակ վերականգնվել է կայսրության ամբող– ջությունը: 284-ին գահ է բարձրացել Դիոկ– դեաիանոսը (284–305), որի ժամանակ կայսեր իշխանությունը դարձել է բա– ցարձակ և հռչակվել աստվածային, կայս– րը՝ տիրակալ և տեր (dominus, այստե– ղից էւ կայսրության 284– 476-ի ժամա– նակաշրջանը կոչվում է դոմինաաի ժա– մանակաշրջան): Դիոկղետիանոսը կայս– րության կառավարումը դյուրացնելու և կենտրոնացնելու նպատակով 293-ին այն բաժանել է 4 մասի՝ 4 կառավարիչների իրավասության տակ [«տետրարխիա», 2 կայսր (մեկը՝ կայսրության արլ–ում, մյու– սը՝ արմ–ում)՝ «օգոստոս» տիտղոսով և 2 կայսերակից՝ «կեսար» տիտղոսով]: Անց– կացրել է վարչական, դրամական, հար– կային, ռազմ, և այլ բարեփոխումներ: IV դ. սկզբին հաղթելով գահակալական պայքարում՝ Կոսաանդին Մեծը (Կոստան– դին I, 306–337) դարձել է կայսրության միանձնյա ղեկավար: Միլանի էդիկտով (տես Մի չանի էդիկա 313) քրիստոնեու– թյունը ճանաչվել է հեթաևոսակաև կրո– նին հավասար կրոն: Կայսրությաև արլ. պրովինցիաները համեմատաբար ապա– հով էին բարբարոսական ներխուժումնե– րից և տնտեսապես զարգացած էին. թույլ էր արտահայտվում ստրկատիրական կար– գի ճգնաժամը: Կոստանդին Մեծը 330-ին կայսրության մայրաքաղաքը տեղափոխեց Արևելք՝ Կոաուսնդնոււցուիս, իրականաց– րեց վարչական, ռազմ, և տևտ. բարեփո– խումներ: Կոստանդին Մեծի հաջորդների ժամանակ կայսրությաև քաղ. կացությու– նը անկայուն էր: Չէին դադարում գյուղա– ցիների, կոլոնների, խոշոր հողատերերի շարժումները, ընկել էր բանակի մարտու– նակությունը: Պատերազմները բարբա– րոսական ցեղերի և պարսիկների դեմ անհաջող էին կայսրության համար [մասնավորապես՝ Հովիանոսը (363–364 թվականներին) պարսիկների հետ կևքել է ծանր պայմանագիր, որով զիջել է Մի– շագետքի տիրույթները, Մեծ Հայքի Աղձ– նիք, Մոկք նահանգները ևն]: Կայսրու– թյան տարածքում աստիճանաբար սկսե– ցին բնակություն հաստատել բարբարո– սական ցեղեր, որոնք դեռևս II–III դդ. ներխուժում էին կայսրության տարածքը: Բարբարոսներն աստիճանաբար ազդե– ցություն ձեռք բերեցին բանակում, իսկ նրանց առաջնորդները կարևոր դեր սկսե– ցին խաղալ քաղ. կյանքում: Կայսրության ռազմ, հզորությանը ծանր հարված հասց– րեց 378-ի Ադրիանուպոլսի ճակատամար– տը, որտեղ հռոմ. զորքը պարտվեց վեստ– գոթերի, կոլոնների, փախստական ստրուկների, գյուղացիների միացյալ ուժե– րից: Թեոդոսիոս I (379–395) կարճ ժամա– նակով միավորեց կայսրությունը: Նրա օրոք հռոմա–պարսկական հակամարտու– թյունները Հայաստանում լուծվեցին Հա– յաստանը բաժանելու (387) միջոցով: Թեո– դոսիոս I-ի մահից հետո կայսրությունը վերջնականապես բաժանվեց (395) երկու մասի՝ Արևմտյան Հռոմեակաև կայսրու– թյան և Արևելյան Հռոմեական կայսրու– թյան: IV–V դդ. կայսրությունում (հատկապես արմ. մասում) շարունակվում էր ստրկա– տիրական արտադրաեղանակի ճգնաժա– մը, որը զգալի էր դեռևս III դ.: Մտրկա– կան աշխատանքի անարդյունավետոլ– թյան պատճառով լայն տարածում գտավ հողը վարձակալներին հանձնելու կարգը, աճեց կոլոնների քանակը, աևկում ապրե– ցին քաղաքները: Մտրկական աշխատան– քի վրա հիմնված արհեստագործությունը անարդյունավետ էր, իսկ ազատ արհես– տավորների արտադրանքը չէր սպառ– վում ստրկատիրական կալվածքում, որն աստիճանաբար ընդունում էր Փակ բնա– տնտեսության բնույթ: Ապրանքադրամա– կան շրջանառության սահմանափակման հետևանքով հարկերը գանձվում էին բնա– մթերքով: Տնտ. և հասարակական կյանքի հիմք է դառնում գյուղական կալվածքը, որն ամրացվել էր և ընդունել ապագա ֆեոդալական ամրոցի տեսք: Այսպես, ստրկատիրական հասարակարգի ընդեր– քում սաղմնավորվում էին ֆեոդալական արտադրաեղանակին հատուկ գծերը: V դ. բարբարոսական ցեղերը իրենց գերիշխաևությունը հաստատեցիև կայս– րությանը ենթակա պրովինցիաներում (տես ժողովուրդների մեծ գաղթ): Բուն Հ–ում մեծ դեր սկսեցին խաղալ գերմ. ցեղերի առաջնորդները: 410-ին Հ. քա– ղաքը գրավեցին և կողոպտեցին վեստ– գոթերը Ալարիք 1՜ի գլխավորությամբ, 455-ին՝ վանդալները: 476-ին գերմ. վարձ– կանների առաջնորդ Օդոակրը գահընկեց արեց Արևմտյան Հռոմեակաև կայսրու– թյան կայսր Հռոմուլոս Օգոստուլոսին: 476-ը ընդունված է համարել Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկման թվա– կան: Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը գոյատևել է մինչև 1453-ը (տես Բյուզան– դիա): Հռոմեական կայսրերի անվա– նացանկ Օգոստոս (մ. թ. ա. 27–մ. թ. 14) Տուլիոս–Կլավդիոսների դի– նաստիա (մ. թ. 14–մ. թ. 68) Տիբերիոս (14–37), Կալիգուլա (37–41), Կլավդիոս I (41–54), Ներոն (54–68): 68–69-ի քաղաքացիական պա– տերազմի ժամանակաշրջանի կայսրեր Գալբա (68-ի հունիս–69-ի հունվար), Օթոն (69-ի հունվար–ապրիլ), Վիտելլոս (69-ի ապրիլ–դեկտեմբեր) Փլավիոսների դինաստիա (69–96) Վեսպասիանոս (69–79), Տիտոս (79–81), Դոմետիանոս (81–96): Անտոնինոսների դինաստիա (96–192) Ներվա (96–98), Տրայանոս (98–117), Ադ– րիանոս (117–138), ԱնտոնինոսՊիոս (138- 161), Մարկոս Ավրելիոս (161 – 180), Լուկիոս Վերոս (նախորդի կայսերակիցը, 161–169), Կոմմոդոս (180–192): 193–197-ի քաղաքացիական պատերազմների ժամանակա– շրջանի կայսրեր Պերտինաքս (193), Դիդիոս հուլիանոս (193), Կլոդիոս Ալբինոս (193–197), Պեսկեննիոս Նիգեր (193 – 194): Սևերոսների դինաստիա (193-235) Սեպտիմիոս Սևերոս (193–211), Կարակալլա (211–217), Գետա (նախորդի եղբայրը և կայ– սերակիցը, 211–212), Մակրինոս (զինվորնե– րի դրածո, կապ չունի դինաստիայի հետ, 217-218), Հելիոգաբալոս (218–222), Ալեք– սանդր Սևերոս (222–235): Այսպես կոչված, զինվոր ակ ա ն կայս– րերի ժամանակաշրջան (235–284) Մաքսիմինոս (235–238), Գորդիանոս I (238), Գորդիանոս II (238), Պուպիենոս (238), Բալբինոս (238), Գորդիանոս III (238–244), Փիլիպպոս Արաբացի (244–249), Փիլիպպոս (Կրտսեր, նախորդի կայսերակիցը, 247–249), Դեկիոս (249–251), Դեկիոս (Կրտսեր, նա– խորդի կայսերակիցը, 251), "տոստիլիանոս (251), Տրեբոնիանոս Գալլոս (251–253), Վո– լուզիանոս (նախորդի կայսերակիցը, 251 – 253), էմիլիանոս (253), Վալերիանոս (253– 260), Գալիենոս (253–268, մինչև 260-ը՝ նա– խորդի կայսերակիցը), Պոսաումոս (Գալիա– յում, 258–268), Վիկտորինոս (Գալիայում, 268–270), Կլավդիոս II (268–270), Տետրի– կոս (Գալիայում, 270–273), Քվինտիլլոս (270), Ավրելիանոս (270–275), Տակիտոս (275–276), Փղոռիանոս (276), Պրոբոս (276– 282), Կարոս (282–283), Կարինոս (283– 285), Նոմերիանոս (283–284): Դոմինատի ժամանակաշրջան Դիոկղետիանոս (284–305), Մաքսիմիանոս (286–305, 307–310), Գալերիոս (293-311), Կոստանտիոս Քլորոս (293–306), Կարաու– զիոս (Բրիտանիայում, 286–293), Ալլեկտոս (Բրիսանիայում, 293–296), Փլավիոս Սևերես (305–307), Մաքսիմինոս Դայա (305–313), Մաքսենտիոս (307–312), Ալեքսանդր (Աֆրի–