Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/300

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


ԽՍՀՄ–ում Մ. կարևոր դեր ունի հանրային անասնապահության կերի կայուն բազայի ստեղծման գործում, խոտհարքներից և արոտավայրերից տարեկան ստացվում է բոլոր կերերի մոտ 1/3-ը, ՀԽՍՀ–ում՝ 1/2-ը: Ռուսաստանում որպես գիտություն ձևավորվել է XIX դ. վերջին և XX դ. սկզբին, զարգացել է Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունից հետո. 1917-ին Մոսկվայի մոտ կազմակերպվեց կերաբույսերի և կերհանդակների ուսումնասիրման կայան, որի հիման վրա 1922-ին՝ Մարգագետնաբուծության պետական ինստիտուտ (այժմ՝ Վ. Ռ. Վիլյամսի անվան կերերի համամիութենական ԴՀԻ), իսկ հետագայում բնական բոլոր գոտիներում՝ ճյուղային և մասնագիտացված գիտահետազոտական ինստիտուտներ, փորձարարական կայաններ, հենակետեր և այլն: ԽՍՀՄ–ում մշակվել են մարգագետինների մակերեսային, արմատական և ռացիոնալ օգտագործման, բարելավման ու արդյունավետության բարձրացման միջոցառումներ, 1956-ին Լենինի անվան ՀամԴԳԱ–ում ստեղծվել է մարգագետնաբուծության, արոտային տնտեսության և կերային կուլտուրաների բաժանմունք, որը 1966-ից Մարգագետնաբանների եվրոպական ֆեդերացիայի անդամ է: Մ–յան վերաբերող գիտական աշխատանքները լուսաբանվում են «Կորմա» («Корма», 1972-ից) ամսագրում, Լենինի անվան ՀամԳԳԱ, Կերերի համամիութենական ԴՀԻ–ի և գիտական այլ հաստատությունների աշխատություններում:

Գրականություն

Сенокосы и пастбища, под ред. И. В. Ларина, М.-Л., 1969.

ՄԱՐԳԱՀՈՎԻՏ, գյուղ Հայկական ԽՍՀ Գուգարքի շրջանում, շրջկենտրոնից 19 կմ հարավ–արևելք: Մ–ով է անցնում Կիրովական–Դիլիջան խճուղին: Կաթնաանասնապահական խորհրդային տնտեսությունն զբաղվում է նաև կերային կուլտուրաների, կարտոֆիլի մշակությամբ, բանսյաւլաբ ուծությամբ:

Անի միջնակարգ դպրոց, կուլտուրայի տուն, 2 գրադարան, 2 մսուր–մանկապարտեզ, կինո, կապի բաժանմունք, հեռախոսակայան, կենցաղսպասարկման տաղավար, տեղամասային հիվանդանոց: Մ–ում գործում են Կիրովականի կաթի գործարանի պանրի արտադրամասը, կարի ֆաբրիկայի մասնաճյուղը, կառուցվում է Մարգահովիտ–Մեղրաձոր երկաթուղային թունելը (երկարությունը՝ 8,5 կմ): Գյուղում կա եկեղեցի (1872): Աղստև գետի ակունքին մոտ, Սարի–սոփ կոչվող բլրի մակերեսին գտնված նյութերը հավաստում են, որ Մ–ի մոտ եղել է վաղ բրոնզի դարաշրջանի բնակատեղի (մ. թ. ա. III հազարամյակ), իսկ ոսկու հանքերի տարածքում գտնված հնագիտական առարկաները հիմք են տալիս ենթադրելու, որ դրանք շահագործվել են դեռևս հնում: Մ–ում է ծնվել Խորհրդային Միության հերոս Ա. Անտինյանը:

ՄԱՐԳԱՐ, հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսների 4-րդ օրվա անունը: ՍԱՐԴԱՐՍ, գյուղ Հայկական ԽՍՀ Հոկտեմբերյանի շրջանում, Արաքս գետի ձախ ափին, շրջկենտրոնից 18 կմ հարավ–արեվելք: Կոլտնտեսությունն զբաղվում է այգեգործությամբ , բանջարաբուծությամբ,

խորդենագործությամբ և անասնապահության բ: Ունի միջնակարգ դպրոց, կուլտուրայի տուն, գրադարան, կապի բաժանմունք, կինո, մանկապարտեզ, տուրբազա, կենցաղսպասարկման տաղավար, հիվանդանոց: Մ. հայտնի է դեռևս VIII դարից, որպես Վարդանակերտ ավան, որտեղ 703-ին արաբների և հայերի միջև տեղի է ունեցել ճակատամարտ: Բնակիչների նախնիները եկել են Իգդիրից, Մուշից, 1810-ին:

ՄԱՐԳԱՐԵ (ծնվել է և մահացել է թթ. անհտ.), XIII դարի հայ մանրանկարիչ: 1211-ին ծաղկել է «Հաղպատի ԼԼվետարանը» (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. JSp 6288): Բարձրարվեստ են հատկապես խորանները և «Քրիստոսի մուտքը Երուսաղեմ» տերունական նկարը: Դրանք տոգորված են կենսախնդությամբ և լավատեսությամբ, որին նպաստում են ոչ միայն պատկերված բուսական և կենդանական աշխարհի թավշերանգ ու ծաղկափթիթ գույները, այլև, ասես, ուղղակի իրականությունից վերցված պերսոնաժները: Այդ լավատեսությունն ու կենդանությունը որոշ գծերով շարունակվում են Թորոս Տարոնացու և Գրիգոր Տաթեացոէ ստեղծագործություններում և այդ ժամանակ ու հետագայում հատուկ էր արևելյան արաբական–քրիստոնեական ու մահմեդական արվեստներին: խորանները կազմված են սյուներին հանգչող ուղղանկյուն գորգաձև գլխազարդերով, որոնց ներքին դաշտում ընդելուզված են բ ուսազարդ համակենտրոն կամարներ: Քիվերի ու պատվանդան1 ների ծայրերում նկարված են նռնենի, Ϊ ձիթենի, արմավենի, ականթներ և այլ ծառեր ու թփեր, աքաղաղ, կաքավ, ձկնկուլ կտցին ձուկ, արագիլ, սիրամարգ, ծառին փաթաթված եղջերավոր օձ, հուշկապարիկ և այլն, որոնց մի մասը բացակայում է միջնադարյան «խորանների մեկնություններում», բայց գործածվում են հետագայում Կիլիկիայի և Գլաձորի մանրանկարչական դըպրոցներում: խորանների քիվերին և պատվանդաններին նկարված նռնենու տակ նվագող պատանին, մատռվակը, ձուկ բերող Շերանիկը եզակի են հայ մանրանկարչության մեջ: Մ–ի մանրանկարներում միաժամանակ հանդես են գալիս սիմվոլիկը և աշխարհիկը: Լուսամատից նայող կինը, պատշգամբի աղջիկները և ծառի վրայից նրանց հետ սիրաբանող պատանին ու մյուսները թերևս վերարտադրում են Անի ի նիստուկացը: Պատկերազարդումը տես 304-րդ էջից հետո՝ ներդիրում:


Գրականություն

Հովսեփյան Գ., Նյութեր և ուսումնասիրություններ հայ արվեստի և մշակույթի պատմության, պրակ 1, Երուսաղեմ, 1935: Վ. Ղազարյան

ՄԱՐԳԱՐԵ (ծնվել է և մահացել է թթ. անհտ.), XIV դարի հայ մանրանկարիչ: Հավանաբար ապրել և ստեդծագործել է Սյունիքի գըրչակենտրոններից մեկում: Հայտնի է Մ–ի նկարազարդած մեկ ձեռագիր (Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարան, N« 2930, Ավետարան), որն ընդօրինակվել է 1315-ին: Նրա մանրանկարներին բնորոշ է արխաիզմը՝ թե ոճի, թե պատկերագրության առումներով, որ մասամբ առընչվում է տեղական և ասորա–ղպտական գեղանկարչության ավանդույթներին: Մ–ի ստեղծագործություններում չնայած ներկերի (հիմնականում՝ կարմիր, թավշյա կանաչ, դարչնաշագանակագույն) հյութեղ, հաստ շերտով դրվածքին, կատարումը հիշեցնում է ջրաներկերի թեթև տեխնիկան:

Գրականություն

Հայկական մանրանկարչություն. Վասպուրական (ալբոմ), Ե., 1978: Հ. Հակոբյան

ՄԱՐԳԱՐԵՆԵՐ, Եհովա աստծո անունից ապագան գուշակողներ, ինչպես նաև կրոնաբարոյական քարոզիչներ ու հասարակական–քաղաքական հռետորներ հին Հրեաստանոււք; Մ. իբր օժտված էին ժողովրդին ուսուցանելու և գալիք աղետների մասին նրան զգուշացնելու «աստվածային առաքելությամբ»: Մ. թ. ա. IX դ. Եղիա մարգարեն և նրա աշակերտ Եղիշեն, իրենց շուրջ համախմբելով երիտասարդ Մ–ին («մարգարեների որդիներ»), «մարգարեից դպրոցներ» էին հիմնել երկրի տարբեր քաղաքներում (Գաբաա, Նավաթ, Բեթել, Գաղգաղա, Երիքով): Մ. թ. ա. VIII-VI դդ. մարգարեական շարժման նոր վերելքը պայմանավորվել է երկրում հասարակական–քաղաքական հակասությունների ծայրահեղ սրմամբ, ժողովրդի վիճակի ծանրացմամբ, արտաքին (Ասորեստանի, Նոր Բաբելոնիայի, Աքեմենյան Իրանի) միջամտության սաստկացմամբ: Մ. թ. ա. IX դ. նշանավոր Մ. էին Հովնանը և Հովելը, մ. թ. ա. VIII դ.՝ Ամովսը, Ովսեն, Եսայի I, Միքիան, Նավումը, մ. թ. ա. VII դ.՝ Սոփոնիան, Երեմիան, Ամրակումը, Աբդիոնը, մ. թ. ա. VI դ.՝ Եզեկիելը, Դանիելը, Եսայի II, Անգեն, Զաքարիան: Մ. բողոքել են իշխողների, ունևորների դեմ գյուղացիներին հողաղրկելու, ճնշելու և աշխատավորների հանդեպ կամայականություններ ցուցաբերելու համար, ընդդիմացել պատերազմներին, կանխագու