Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 8.djvu/154

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


տակի և մաաների ծալիչ մկանները, որոնք նյարդավորվում են միջնական և ծղիկա– յին նյարդերի շարժիչ ճյուղերով, թիկնա– ճաճանչային երեսին՝ ձեռքի վերհակիչ, դաստակի և մաաների աարածիչ ու բութ մատի երկար զատիչ մկանները։ Վերջին– ներս նյարդավորվում են ճաճանչային նյարդով։ Անոթավորվում է ճաճանչային, ծղիկային, միջոսկրյա առաջային և ետին զարկերակներով։ Ներերակային ներար– կումների և արյան հետազոտությունների դեպքում օգտվում են Ն–ի ենթամաշկային երակներից (արմնկային ծալքի շրջանում)։

ՆԱԽԱԲԵՄ, ավանսցեն (ֆրանս․ avant-scene), թատերաբեմի այն հատվա– ծը, որ ընկած է բեմի հայելու և հարթա– կի եզրի միջև։ Ներկայացման որոշ տե– սարաններ երբեմն տեղի են ունենում Ն–ում։

ՆԱՎԱԲԵՐԱՆՆԵՐ (Protostomia), ողնա– շարավոր կենդանիների խումբ, ընդգըր– կում է տավւակ, կլոր և օղակավոր որդե– րին, նեմերտիններին, փափկամարմին– ներին, հոդվածոտանիներին։ Երկսիմետ– րիկ, եռաշերտ կենդանիներ են․ բերանա– յին ճեղքն առաջանում է սաղմնային նախ– նական բերանի (բլաստոպոր) տեղում կամ դրա առջեի մասում։ Երկրորդաբե– րանների (փշամորթներ, կիսաքորդավոր– ներ ևն) բլաստոպորը վերածվում է հե– տանցքի, իսկ բերանն առաջանում է մարմ– նի այլ մասում։ Կմախքն արտաքին է, առաջնաղին և ետնաղին զարգանում են էկտոդերմի ներփքմամբ։

ՆԱԽԱԳԱՀ ԴԱՏԱՐԱՆԻ, ՍՍՀՄ–ում դա– տական մարմինը գլխավորող անձ։ ՍՍՀՄ, միութենական և ինքնավար հանրապետու– թյունների գերագույն դատարանների, երկրամասային, մարզային (քաղաքա– յին), ինքնավար մարզերի ու ինքնավար օկրուգների դատարանների նախագահ– ները ընտրվում են համապատասխան սովետներում դատարանի կազմն ընտրե– լիս՝ 5 տարի ժամկետով։ Այն շրջաննե– րում, որտեղ մի քանի ժող․ դատավորներ են ընտրված, ժող․ դեպուտատների շըր– ջանային սովետը (շրջանային բաժանում չունեցող քաղաքում՝ ժող․ դեպուտատնե– րի քաղաքային սովետը) ժող․ դատավոր– ներից մեկին հաստատում ԷՆ․ դ․։ Ն․ դ․ նախագահում է դատական նիստում, ղե– կավարում է դատական պրակտիկայի ընդհանրացումը, կատարում կազմակեր– պական աշխատանքներ, բացի շրջանա– յին (քաղաքային) ժողդատարանի նախա– գահից, իրավասու է պահանջել գործեր, օրինական ուժի մեջ մտած անօրինական և անհիմն դատավճիռների, վճիռների ու որոշումների դեմ բերել բողոքներ։ Մ․ Թովմասյան

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅՈՒՆ, 1# մարդկանց խումբ, որն ընտրվում է ժողով, խորհըր– դակցություն ղեկավարելու համար։ 2․ Կուսակցական, պետական, գիտական, հասարակական կազմակերպությունների մշտական ղեկավար մարմին։

ՆԱԽԱԳԱՀՈՒԹՅՈՒՆ ՍՄԿԿ ԿԿ, կուսակ– ցական ղեկավար մարմին, որն ընտրում է ՍՄԿԿ ԿԿ պլենումը՝ ԿԿ աշխատանք– ները պլենումների միջև ընկած ժամանա– կաշրջանում ղեկավարելու համար։ Առա– ջին անգամ կազմվել է ՍՄԿԿ ԿԿ 1952-ի հոկտ․ 16-ի պլենումում՝ ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ Քաղբյուրոյի փոխարեն։ ՍՄԿԿ XXIII հա– մագումարի 1966-ի ապրիլի 8-ի որոշմամբ նորից ստեղծվել է ՍՄԿԿ ԿԿ Քաղբյուրո (տես Քաղբյուրո ՍՄԿԿ ԿԿ)։

ՆԱԽԱԳԻԾ, 1․ փաստաթղթերի (հաշվարկ– ների, գծագրերի են) համախումբ՝ որևէ կառույցի կամ շինվածքի ստեղծման հա– մար։ 2․ Որևէ փաստաթղթի (օրինակ, պայ– մանագրի Ն․) նախնական տեքստ։ 3․ Մտա– հղացում, պլան, որևէ օբյեկտի նախա– տիպ, նախապատկեր։

ՆԱԽԱԳԾԵՐԻ ՄԵԹՈԴ, ուսուցման կազ– մակերպում, որի դեպքում սովորողները գիտելիք են ձեռք բերում պլանավորման U պրակտիկ առաջադրանք–նախագծեր կատարելու ընթացքում։ Երևան է եկել ԱՄՆ–ի դպրոցներում, XIX դ․ 2-րդ կեսին։ Հիմնվում է պրագմատիկական մանկա– վարժության տեսական կոնցեպցիաների վրա։ Հանգամանորեն լուսաբանվել է ամերիկացի մանկավարժներ Զ․ և է․ Դյուիի, Ու․ Հ․ Քիլպատրիկի և է․ Քո– լինզի աշխատություններում։ XX դ․ 60– 70-ական թթ․ Ն․ մ․ ԱՄՆ–ում լայնորեն քննադատվեց՝ հանրակրթական դպրոց– ներում ուսուցման անընդհատությունը խախտելու և սովորողների տեսական գիտելիքների մակարդակի իջեցման հա– մար։ Չնայած դրան, ամերիկյան դպրոց– ներում շարունակվում է Ն․ մ–ին համա– նման վարժաձևերի կիրառումը, օրինակ, գործնական բնույթի թեմաներով ուսու– ցումը («Տունը և ընտանեկան կյանքը», «Ինչ ենք մենք ստանում ծառերից» ևն)։ Սովետական իշխանության առաջին տարիներին ՍՍՀՄ–ում Ն․ մ․ մասամբ կիրառվել է փորձնական և որոշ մաս– սայական դպրոցներում։ «Տարրական և միջնակարգ դպրոցի մասին» ՀամԿ(բ)Կ ԿԿ 1931-ի սեպտ․ 5-ի որոշման մեջ Ն․ մ–ի կիրառությունը սովետական դըպ– րոցում դատապարտվել է։

ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՆ ԱՆԴԱՄՆԵՐ, նախա– դասության կազմիչ մասեր, որոնք, ըսա քերականական (շարահյուսական) հարա– բերությունների բովանդակության և կա– պակցական բնույթի, արտահայտում են ամբողջական պաշտոններ։ Մտքի ձևավորման ու արտահայտման նպատակով բառերը (առանձին կամ զու– գակցումներով) կապակցական զանազան հարաբերությունների մեջ են դրվում՝ կա– տարելով տարբեր պաշտոններ։ Այդպի– սով կիրառական մակարդակում նրանք ներկայանում են որպես Ն․ ա․։ Նրանց որոշման հիմքը քերականական հարաբե– րության բովանդակությունն է՝ կապակ– ցական համապատասխան բնույթով։ Այդ հարաբերությունները լինում են՝ ա․ գոր– ծողական–վերագրումային (ստորոգումա– յին), բ․ հատկանիշային, գ․ առարկայա– կան, դ․ հանգամանքային։ Դործողական– վերագրումային հարաբերության հիման վրա համաձայնական կապակցությամբ հանդես են գալիս ենթական և սաորոգյա– չը («Թռչունը թռավ», «Թռչունները թռան», «Ես գնացի», «Դիրքը նոր է»), հատկա– նիշայինի հիման վրա՝ առդրությամբ՝ որոշիչը («Նոր գիրք գնեցի»), հոլովառու– թյամբ՝ հատկացուցիչը («Իմ գիրքը վերց– րի») և համաձայնությամբ կամ առանց դրան՝ բացահայտիչը («Դրիգորը՝ եղբայ– րըս, գալիս է», «Նստեցի պարտեզում, ծա– ռի տակ»), առարկայականի հիման վրա՝ խնդրառական կապակցությամբ՝ խնդիր– ները («Դնեցի գիրք», «Դրեցի մատիտով»), հանգամանքայինի հիման վրա՝ հոլովա– ռական կապակցությամբ՝ որոշ պարագա– ներ («Անցնում եմ փողոցով», «Լողում եմ ծովում» ևն), առդրությամբ՝ այլ պարա– գաներ («Ամենուրեք զգացվում է գարնան շունչը»)։ Ըստ նախադասության կազմության մեջ ունեցած դերի Ն․ ա․ լինում են գլխավոր և երկրորդական։ Դլխավոր են ենթական և ստորոգյալը, որոնք կազմում են նախա– դասության կորիզը։ Երկրորդական ան– դամները կոչվում են նաև չրացումներ, որոնք ընդարձակող դեր են կատարում։ Նրանք ստորադաս են լրացյալներին։ Լրացյալների հաշվառումով երկրորդա– կան անդամները կամ լրացումները բա– ժանվում են գոյականական և բայական անդամների լրացումների։ Դոյականական անդամների լրացումներն են որոշիչը, հատկացուցիչը և, որոշ վերապահությամբ, բացահայտիչը։ Բայական անդամների լրացումներն են խնդիրները և պարագա– ները։ Խնդիրները բաժանվում են ուղիղ և անուղղակի տեսակների, որոնք իրենց հերթին ունեն ենթատեսակներ (բուն ուղիղ խնդիր՝ «Ջուր խմեցի», մասնական ուղիղ խնդիր՝ «Ջրից խմեցի», անուղղակի խնդիրներ՝ հանգման՝ «Հանդիպեցի Վար– դակին», միջոցի՝ «Դրում եմ մատիտով», ներգործող՝ «Նա հարգվում է բոլորից», վերաբերության՝ «Պատմում էր հնից, նո– րից», անջատման՝ «Նամակ ստացա Գրի– գորից» ևն)։ Պարագաները լինում են տեղի, ժամանակի, ձևի, չափի, նպատա– կի, հիմունքի, հակառակ հիմունքի, պայ– մանի ևն։ Ըստ արտահայտության ձևի նախադա– սության՝ անդամները լինում են պարզ և բաղադրյալ (վերլուծական կամ նկարա– գրական)։ Պարզերն արտահայտվում են մեկ բառով, բաղադրյալները՝ երկու կամ ավելի բառերի զուգակցությամբ։ Բացի ստորոգյալից, բաղադրյալ կարող են լի– նել և ուրիշ անդամներ՝ «Խոսում եմ գոր– ծի մասին» (խնդիր), «Դիրքը դրված է սեղանի վրա» (պարագա)։ Այստեղ կա կապերի և նրանց խնդիրների զուգակցում։ Բաղադրյալ կամ վերլուծական անդամ կարող են լինել միայն նյութական իմաստ ունեցող բառերի կապակցությունները՝ «Հինգ մետր կտոր գնեցի», «Նա դեպքին իրազեկ մարդ է» (որոշիչներ)։ Ինքնուրույնաբար նախադասության անդամ կարող են լինել անվանողական արժեք (նյութական իմաստ) ունեցող բա– ռերը՝ գոյականը, ածականը, թվականը, բայը, մակբայը և ցուցողաբար, ըստ իրա– դրության՝ դերանունները։ Կապերը նա– խադասության անդամ են կազմում իրենց խնդիրների հետ։ Մյուս խոսքի մասերը կիրառական նման դեր չունեն։ Գրկ ․Առաք ելյան Վ․ Դ․, Հայերենի շարահյուսություն, հ․ 1, Ե․, 1958։ Ա բ և ղ– յ ա ն Մ․, Հայոց լեզվի տեսություն, Ե․# 1965։ Աբրահամյան Ա․ Ա․, Խոսքի մասերի և նախադասության անդամների փոխհարաբե– րության հարցի շուրջ, «Հայոց լեցուն և գրա–