Մովսես Յախշունց. պայծառ մարդն ու բանաստեղծը

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Գեղարվեստական խոսքի ներքին պատկերավորությամբ Վարդան Հակոբյան, Երկեր, հատոր Ե՝ Մովսես Յախշունց. պայծառ մարդն ու բանաստեղծը

Վարդան Հակոբյան

Շիտակ ու դժվարին ուղի

ՄՈՎՍԵՍ ՅԱԽՇՈՒՆՑ. ՊԱՅԾԱՌ ՄԱՐԴՆ ՈՒ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԸ

Մովսես Յախշունցի անունը լսելիս ամեն անգամ լցվում եմ խորը պատկառանքով: Նա մեր գրական օջախի մեծն էր` նահապետի իր կարգ ու վարքով: Ուսուցչություն էր անում հայրենի գյուղի դպրոցում` մեկ անգամ եւս իր գործունեությամբ հաստատելով, որ դրանից մեծ առաքելություն աշխարհում չկա: Նաեւ բանաստեղծությունից բարձր ոչինչ չէի պատկերացնում, երբ կարդում էի նրա դպրոցական տետրերի վրա, ոսկեղենիկ լեզվով, վայելչագրված քերթվածքները: Լինում են, չէ՞, մարդիկ, որոնց նայելիս, զգում ես, որ շատ, շատ հեռուն է գնում: Այդպիսինն էր Համո Սահյան մարգարեի եւ մեր մյուս մեծերի հետ, դեռեւս մանկության ու պատանեկության օրերից սկսած, քեֆի նստած ու վեր կացած Մովսես Ապերը: Անվանի բանաստեղծ Սաղաթել Հարությունյանն իր «Նրա հազարան հավքը» հոդվածում Յախշունցին ներկայացնում է դիպուկ բնութագրումով. «Յախշունցը նորարար է բառի իսկական իմաստով: Յախշունցի նորարարությունը օրգանական է, բխում է նրա էությունից եւ հաճախ այնքան աննկատ, որ դա քչերն են նկատում, իսկական հասկացողները միայն»: Ու մեջբերում է Համո Սահյանի խոսքը` երկու հեղինակություն ունեինք, որոնց մոտ էինք տանում մեր նոր գրած բանաստեղծությունները, դրանք էին Թաթուլ Հուրյանը եւ Մովսես Յախշունցը: «Երբ Մովսեսը գրածս հավանում էր` ոտներս գետնից կտրվում էին»,- ասում էր Համոն:

Յախշունցը արցախյան համազգային շարժման ակունքներում էր` իր տղաներով, գերդաստանով, շենով, ժողովրդով ու բանաստեղծությամբ: Հիշում եմ, թե մեր մեջ ինչպիսի սարսուռ ու զայրույթ առաջացրեց նրա կալանվելն ազերի ենիչերների ձեռքով, դեսուդեն էին զարկվում` նրան բանտից ազատելու համար, չէ՞ որ տարիքը իրենն արել էր բավականին եւ աչքերն էլ համարյա չէին տեսնում: Եվ հանկարծ Մոսկվայից Արցախի գրողների միություն է զանգում Զորի Բալայանը` Սիլվա Կապուտիկյանի հետ միասին, երկրի այն ժամանակվա ղեկավարի ընդունարանից: Մենք, հայտնելով ազերիների ամենաթարմ կամայականությունների ու հանցագործությունների մասին, միաժամանակ ներկայացրինք Բերդաձորում կատարվածի մանրամասները, խնդրելով, որ միջամտեն հրաշալի մարդուն ու սքանչելի բանաստեղծին ազատելու համար: Կյանքի օրերը ավելի ծանրացրին բանաստեղծի` առանց այդ էլ վատ առողջական վիճակը: Բուժվելու նպատակով մեկնեց Երեւան, ուր մի քանի տարի հետո կնքեց մահկանացուն` ուշքն ու միտքը հայրենի սար ու ձորում: Նա մնայուն շատ գործեր է կատարել, թողել գրական ոչ փոքրիկ ժառանգություն: Եվ հիմա, երբ թերթում եմ նրա «Առեղծվածներ» ստվարածավալ ժողովածուն, ամեն տողի հետ իմ մեջ վերարթնանում են պոետի` դեռեւս ձեռագրերից ինձ ծանոթ ու հարազատ պատկերները.

Արտի մասին մեր պապերից
Շատ իմաստուն խոսք է ասված,
Որ ձույլ, լցված հասկերի հետ
Զրուցում ինքը` Աստված։

Անկեղծ ասած, հիմա էլ, երբ ամեն անգամ ճանապարհս անցնում է Բերդաձորի տարածքով, գյուղ, որի պաշտպանությունը, իրոք, մեր անհաղթելիության բերդերից մեկն էր դարձել, աչքիս առաջ` հայրենի լեռների ու անտառների ֆոնի վրա, կանգնում է պայծառ մարդու կերպարը, թվում է, թե նա, որպես Աստծո ճշմարիտ առաքյալ, զրուցում է իր հայրենական ոստանի հետ: Ու այդ զրույցը վախճան չունի: Եվ «Եղեսպակի, ուրցի, Խլածաղկի տեսքով» հառած բանաստեղծի «համար է նորից արեւը շողում»: