Նոր-Ջուղայի դպրոցները/Ա

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Նոր-Ջուղայի դպրոցները Նոր-Ջուղայի դպրոցները՝ Ա

Տիգրան Աբգարեանց

Բ
[5]
ՆՈՐ—ՋՈՒՂԱՅԻ ԴՊՐՈՑՆԵՐԸ


«Առաւօտ կանուխ Հայի երեխայք
Դպրոց են վազում զուարթ ու արագ,
Հլու, ուշադիր սովրում են համար,
Պատրաստում աննիւթ գանձ ագզի համար։
 Բթամիտ տղայ Հայ շա՜տ տեսած կաս,—
 Ի՞նչ է մեզ պակաս»։
ԳԱՄԱՌ—ՔԱԹԻՊԱ







Ա․


Նոր-Ջուղայի դպրոցները էջ 5.png ՆՈՐ — ՋՈՒՂԱՆ հիմնարկութեան տարիներից սկսած ունենում է դպրոց։ Առաջին դպրոցը հիմնւում է Ամենափրկչեան Ս․ Վանքում և առաջին ուսուցիչը լինում է նոյն վանքի առաջնորդ Խաչատուր Կեսարացին։ Սրանից յետոյ, միմեանց յաջորդում են ուսուցչութեամբ Դաւիթ և Ստեփաննոս եպիսկոպոսները և Կոստանդ դպիրն։ Վերջինիս ժամանակուայ աշակերտների թիւը հասնում է 250–ի։ Սրա ժամանակը Նոր—Ջուղայի ոսկեդարն է լինում վաճառականութեան տեսակէտից, ուստի երևելի իշխաններն ու վաճառականներն անհրաժեշտ են
[6]
համարում իրենց երեխաների համար գրագիտութիւնը։ Նրանք բաւականանում են միայն հասարակ գրել-կարդալ, թուաբանութիւն և վաճառականական խրատներ սովորեցնելով։

Սոյն Կոստանդ վարժապետը 1687 թուին հրատարակում է «Աշխարաժողով» կոչուած մի գիրք, որի մէջ կան զանազան նիւթերի մասին գրուածքներ՝ թուաբանութիւն, վաճառականական խրատներ, Ազարիայի թուականի գործածութիւնը և այլն խառն նիւթեր։ Յառաջ բերենք մի փոքրիկ նմոյշ վաճառականական խրատներից։

«Մի երթիցես միայն ի ճանապարհ։ Անփորձ և
անճանանչ ընկերի հետ մի՛ նստիցես և մի՛ քնիցես, գուցէ
սպանցէ է զքեզ և առցէ զինչս քո։ Պաշարն ի տաշտէդ
ա՛ռ ընկերն ի տանէդ։ Քաղաթն ի ծոցդ պահեա՛,
գրիչ–ղամբարն ի ջուրդ պահեա՛։ Ղանթարն ի թամբալիթդ,
կշիռքն իւր դրաﬓերովն ի սխտեանդ։ Կիսագազն
ի գօտիդ, խելքդ ի գլուխդ, միտքդ առ Աստուած ։ Ինչ
Աստուած շնորհեսցէ քեզ, նովաւ շատացիր ․․․։
Անփորձ մարդոյ ամանաթ մի՛ տար։ Զամենայն առ
և տուրդ գրեա՛ և էսօրէն վաղն մի՛ ձգիր»։[1]

ԺԶ-րդ դարում Նոր Ջուղայի Ամենափրկչեան ս․










Վանքի սոյն դպրոցը իր գիտական բարձրութեամբ մի լուսատու փարոս է լինում Հայութեան համար։ Իր ուղղութեամբ ու ծրագրով մեծ օգուտ է տալիս թէ՛ մեր խղճուկ գրականութեան և թէ՛ ընդհանուր ազգին, տալով անձնուէր, խելացի և գիտնական հոգևորականներ՝ առաջնորդներ ու կաթուղիկոսներ։ Այս դպրոցի աշակերտներից են լինում Ամենափրկչեան ս․ վանքի մի քանի առաջնորդները, Յովհան «տիեզերալոյս» կոչուած ժամանակի ամենագիտնական
[7]
վարդապետը, որ բազմաթիւ, գրաւոր աշխատութիւններ ունի, Աստուածատուր վարդապետը, որ կ․ Պօլիս գնալով, պատճառ, է լինում ալնտեղի գրական շարժման, Ստեփաննոս ու Ոսկան վարդապետները, որոնք մեծ ջանք են թափում Հայկական տպագրութեան գործում։ Վերջապէս այս դպրոցի աշակերտներից են լինում և Սիմէօն, Աղէքսանդր ու Յակովբ կաթուղիկոսները։[2]

1710-ական թուականներին Մովսէս առաջնորդն աւելացնում է և ուրիշ երկու դպրոցներ, մէկն Մուրադեանց ս․ Յակովբայ Եկեղեցում և միւսը ս․ Ստէփաննոս եկեղեցում, որոնց մասին ո՛չ մի տեղեկութիւն չկայ։

1750 թուին Հնդկաստանի Մադրաս քաղաքի բնակիչ աղա-Պետրոս Ոսկանեան Նոր-Ջուղայեցի երևելի իշխանն 26,500 ռուփի է կտակում Նոր-Ջուղայի մէջ մի դպրոց հիմնելու, ուր պիտի դասախօսուէր հայերԷն, պարսկերէն և լատիներէն։ Սակայն այն ժամանակուայ թէ՛ Հնդկաստանի և թէ՛ Պարսկաստանի խառն հանգամանքները արգելք են հանդիսանում բարերար աղայի նպատակը իրագործելու։

1825 թուին պ․ Ջօզէֆ Վօլֆ անունով մի անգլիացի գալով Նոր-Ջուղա, կամենում է իր ծախքով մի դպրոց բանալ, յատկապէս հայ երեխաներին կրթութիւն և լուսաւորութիւն տալու, սակայն սրա բարի դիտաւորութիւնն ևս խափանւում է քաղաքական ինչ-ինչ աննպաստ հանգամանքների շնորհիւ։

[8]
1833 թուին Մադրասաբնակ պ․ Գրիգոր Սամեան երևելի վաճառականը 20,000 ռուփի է կտակում Նոր-Ջուղայում իր անունով մի դպրոց հիմնելու։ Յաջորդ տարում հաստատւում է դպրոցը Ամենափրկչեան ս․ վանքի ծոցում (նախկին դպրոցի տեղը) և ժամանակաւոր ուսուցիչ կարգւում Յակովբ ծ․ վարդապետը։ Մի քանի ամսից յետոյ ՅովհաննԷս Բ․ առաջնորդի հրաւէրով ս․ Էջմիածնից գալիս է յայտնի գիտնական Մեսրովբ Թաղիադեանը որպէս ուսուցիչ նոյն դպրոցի։ Սա երկու տարի միայն մնալով պաշտօնում՝ հրաժարւում է, իսկ մի առ ժամանակ ևս կաղէ-կաղ կառավարուելով 1839 թուին փակման դատապարտւում։

1840 թուին, պ․ Յովհաննէս Մ․ Զօրաբեանի ջանքերով կրկին բացւում է նոյն Սամեան դպրոցը Ս․ Ստեփաննոս եկեղեցու գաւթում և իր գոյութիւնը շարունակում է մինչև 1853 թիւը, երբ Սամեան առևտրական տունը սնանկանում է և դպրոցին յատկացրուած 20,000 ռուփին ևս կորչում մէջտեղից ։

1811 թուին պ․ Բօռի անունով մի ֆրանսացի է գալիս Նոր Ջուղա և հայերէն, պարսկերէն ու ֆրանսերէն լեզուներ սովորեցնելու դիտաւորութեամբ մի դպրոց է բաց անում, ուր կարճ ժամանակում բաւականաչափ աշակերտներ ևս հաւաքւում են։ Սակայն գժտութիւն ծագելով լուսաւորչական և կաթոլիկ հայերի միջև, Խաչատուր առաջնորդը յետ է կոչւում ս․ Էջմիածին և պ․ Բօռին ևս ստիպւում է փակել դպրոցը և հեռանալ Պարսկաստանից։

Տողատակեր[խմբագրել]

  1. Յ․ Տէր Յովհանեանի «Պատմ․ Ն․-Ջուղայու» Բ․ էջ 253։
  2. «Բազմավէպ» 1904 թ․ էջ 361։