Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 1.djvu/598

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Այս էջը սրբագրված չէ


598 ԱՍՈԻՐԵՐԵՆ


Պոլ Բուոսւն, որը հայտնաբերեց սւսորես– տանյան Դուր–Շսւրուկին քաղաքը՝ Սար– գոն II պալատով (ժամանակակից խոր– սաբադ բլուրը)։ 1845–51-ին անգլիացի հնագետ Ա. Լեյարղը պեղեց Ասորեստանի երկու մայրաքաղաքները՝ Քալաքը (Կսւլ– խու) և Նինվեն։ Քալսւքում հայտնաբեր վեց մ. թ. ա. IX–VII դդ. հինգ պալատ, իսկ Նինվեում՝ Ասորեստանի թագավոր Աշուրբանիպսւլի (մ. թ. ա. 669^633) պա լատը՝ գրադարանով։ Ասորեստանից սե պագիրը վերցրեցին ուրարտացիները։ Ուրարտուի թագավորներ Իշփուինիի (մ. թ. ա. 825–810) ե Մենուայի (մ. թ. ա. մոտ 810–781) արձանագրությունները երկլեզվյան են՝ ասուրա–ուրարտերեն։ Հու շարձանների կուտակման հետ զուգահեռ ուսումնասիրվում էր նաև հայտնաբերված նյութը։ Ա–յան հիմքը դրվեց XIX դ. կեսին Օ. Գ. Լեյարդի (Անգլիա) ե Պ. է. Բոտտի (Ֆրանսիա) հնագիտական հետազոտու թյուններով, որոնք Քույունջիկ, Նեմրուդ ն Ի»որասաբադ քաղաքատեղիներում (Իրսւք) հայտնաբերեցին մ. թ. ա. IX–VII դդ. ասորեստանյսւն բազմաթիվ գրավոր ե արվեստի հուշարձաններ, ինչպես նաև Գ. Ռոուլիևսոևի (Աևգլիա) կողմից Բի– հիսթուևյաև եռալեզու (հիև պարսկերեև, էլամերեն, բաբելերեն) սեպագիր ար ձանագրության հայտնաբերումով։ Ա–յան մեջ մեծ հաջողությունների են հասել նաև ռուս գիտևականները (Վ. Ս. Գոլեևիշչև, Բ. Ա. Տուրաև, Մ. վ. Նիկոլսկի, Վ. Վ. Սւորուվե, Ի. Ի. Մեշչսւեիևով, Ն. Մ. Նիկոլսկի)։ Մ. Վ. Նիկոլսկին համարվում է ռուս Ա–յան հայրը։ Օգտագործելով կու տակված փաստական նյութը՝ սովետական Ա. հստակ դրեց և լուծեց հիև արևեւյաև հա– սարակությաև ստրկատիրական բնույթի և նրանում դասակարգային պայքարի առանձնահատուկ ձևերի հարցը։ Գրկ. Ասորեստանյսւ ե պարսիկ սեպագիր աոձանսւէաուփւունօ, թրգմ. Սաէւտալճյսւէւ, Վնն., 1901։ 90«օ^եօւէ00 ^1. 5., #0X7– ք46Ո՚ա X03«Ց^^տ6ո^օՏ օդ՜^տաօշա 300X0 ճքՍ1#60 03 շօ6բ&00« II. Ո. յ^շւ՝568&, /1բ68ՈՕՇ10 տօշյօ՝աւ>16, X. 3, տ. 2, 0115, 1908, X. 5, Ւ1., 1915; Շ ւբ 786 Տ. Տ., Ոբօ6յւ6ա>ւ 0^XՕԲ00 /1բ68Ո61՝0 000X0X21 Տ 0036X0X00 00X0– Բ0Օքր&Փ00, ^660X00^ ՏԲ6Տ060 0^x6բ00»•, 1947, >յտՅ; .ՅեՏՏՕՏՕՏ II. 1135^6006 «.710– ՈՕՈ0Օ0 յ ՕՕՇԲ յտլ 30 յւ61, նույն տեղում, Փ Ր 0 Տ Բ 0 X II., /16Ո10ՓԲՕՏ«& Յձձ&ւՈմՏ Ո0Օէ*1600ՕՕ760 0 3361X08, Ո6բ. 0 Ո61Տ1., 1՝4., 1961; 26ւէտօհոքէ քնԱ՛ ՃտՏ7Ոօ1օ816 սոճ V6^- Օ6եւ6է0, Լբշ., 1886 – 1938.


ԱՍՈՒՐԵՐԵՆ (այլ աևվամբ՝ ա ս ո ր ե ս– տաներեն), աքքադերենի եր կու բարբառևերից մեկը, որ տարածված է եղել Աքքադի հյուսիսային մասում և հիև աքքադերեևի շրջաևի վերջից ստացել է ինքնուրույն արժեք։ Անցել է զարգացման 3 շրջան՝ հին (մ. թ. ա. XX դ. սկզբից մինչև XVIItդ. կեսը), միջին (մ. թ. ա. II հազա րամյակի երկրորդ կեսը) և ևոր (մ. թ. ա. X–VII դդ.)։ Նոր շրջաևում, որ բևութսւ– գրվում է հոլովական վերջավորություննե րի անկմամբ, Ա. որպես գրակաև լեզու արտամղվում է բաբելերեևի կողմից։ Հե տագայում կրել է արամեերեևի ուժեղ ազ– ղեցություևը, որ հանգեցրել է Ա–ի մահաց մանը։


ԱՍՓԱՐԱ, գյուղ Վրացական ՍԱՀ Բոգդսւ– նովկայի շրջանում, Փարվանա լճի հյուսի սային ափին, շրջկենտրոնից 36 կմ հյու– սիս–արևելք։ Հիմևադրել են Ախալքալաքի շրջանի Կարտիկամ գյուղից գաղթած հա յերը 1924-իև։ 331 բն. (1970), հայեր։ Կոլտնտ–ը զբաղվում է աևասնապահու– թյամբ և դաշտավարությամբ։ Ա–ում կա միջնակարգ դպրոց, բուժկայան, ակումբ, գրադարսւև։


ԱՍՔ (ա վ ա ե դ ա զ ր ու յ ց, պ ա տ– մ ա զ ր ու յ ց), 1. վիպա–քևարակաև բևույթի գրական–բանահյուսսւկան ստեղ ծագործություն՝ պատմական որևէ իրա– դարձությաև մասիև։ Ա–իև բևորոշ եև հան դիսավորությունը, հռետորական ոճը, անհանգ չափատողը (օրինակ՝ «Ասք Իգորի ճակատամարտի մասին», «Լենին փաշա» ևն)։ 2. ժամանակակից գրականության և արվեստի մեջ Ա. տերմիևը գործ է ածվում փոխաբերաբար՝ տարբեր ժաևրերի ստեղ ծագործությունների նկատմամբ, օրինակ՝ կինոարվեստում («Ասք Աիբիրյան երկրի մասին»), գրականության մեջ (վ. Դավ թյանի «Ասք սիրո և սրի» պոեմը, Ս. Շսւ– թիրյաևի «Ասք արմավենու մասին» վեպը)։


«ԱՍՔ ԻԳՈՐԻ ՃԱԿԱՏԱՄԱՐՏԻ ՍԱՍԻՆ», ռուսական միջնադարյան գրական հուշար ձան, անհայտ հեղինակի գործ՝ նվիրված պոլովցիների դեմ Նովգորոդի իշխան Իգոր Ավյաաոսլավիչր 1185-ի արշավանքների պատկերմանը։ Գրի է առնվել 1185–87-ին։ «Ասք»–ի ձեռագրի մի ընդօրինակություն, հավանաբար՝ XVI դ. գրչություև, Յարոս– լավլում հայտնաբերել է կոմս Ա. Ի. Մու– սին–Պուշկինը (1744-1817) XVIII դ. վեր– ջերիև և հրատարակել Մոսկվայում, 1800-իև։ Ձեռագիրը և տպագրված օրիևակ– ևերի մեծ մասը ոչնչացվել են 1812-ին՝ Նապոլեոնի արշավանքի ժամանակ։ «Ասք»–ի հիմնական պաթոսը հայրենասի րությունն է, ռուս իշխանևերին միաբանե լու կոչը՝ հանուն հայրենիքի ազատագըր– ման ու անկախության։ «Ասք»–ը լայն պատկերացում է տալիս հին Ռուսիսւյի տնտեսական կյանքի, ժողովրդի հավա տալիքների, կենցաղի, ռազմավարության մասին։ Ա. Պ. Բորոդինը այդ թեմայով գրել է «Իշխան Իգոր» օպերան։ «Ասք»–ը թարգմանված է աշխարհի շատ լեզուևե– րով, այդ թվում և հայերեև։ Երկ. Ասք Իգորի ճակատամարտի մասին, թրգմ. Ս. Վահունի, 3 վերամշ. հրտ., Ե., 1964։ Գրկ. 10^ 0 3 6 8 568X0 Փ. XVI., ՇոՕ– 30 օ ոօյայք 11ւ՚օբ686. Տոճյաօւ՚բ. օ^6բ«. Ո6բ6– 30^ • ՈՕՏՕ060«Տ 1է 16X0X3^ 0 Ո6բ630^7, 1*1., 1963; ./I 0 X & գ 6 8 Հ. Շ., «Օոօտօ Օ ոօյւ– XV 111՚0Բ686ՏՏ> – ք6բՕ0»16Օ&00 Ոթ0յ10ք Բ^ՕՕ^ՕՑ յա7–բս, յէ., 1967.


ԱՍՔԱՆԱձ (եբր. Ա շ ք ե ն ա զ, աքքադ. Ի 2 ք ու զ ա), սկյութական հնագույև ցեղային միություն։ Ս. թ. ա. VIII դ. Դար բանդի անցքով իջնելով դեպի հարավ՝ հաստատվում է Կուր գետի արգավանդ հարթավայրերում, մոտավորապես Շա– կաշեն գավառի շրջանում։ Աստվածաշըն– չում Ա. հիշատակվում է (Երեմիա, ԾԱ, 27) իբրև զորեղ թագավորություև, Միննի (Ս՜աննա) և Արաբադ (Ուրարտու) երկրնե րի հարևանությամբ։ Մ. թ. ա. VII դ., Ասո րեստանի դեմ մղած պայքարում, հաճախ միացել է Օւրսւրտուին, Մաևնային և Մա– րաստանին, մասնակցել Նինվեի գրավմա նը (մ. թ. ա. 612)։ Ասորեստաևյան արձա նագրություններում պահպանվել են Ա–ի Պարտատուա և Իշպակա, իսկ հույն պատ միչ Հերոդոտոսի մոտ՝ Պրոտոթիոս և Մա– դիաս թագավորների անուևևերը։ Աստվա– ծաշնչի հայ հիև մեկևիչները Գամերի որդի Ասքանազիև ճանաչում են իբրև հայոց նահապետ։


ԱՍՖԱԼՏ (<հուն. ձօփօ^էօշ–լեռևային ձյութ), փխրուն կամ մածուցիկ միներալ– շինսւևյութ։ Տարբերում են բնական և սւր– հեստակաև Ա.։ Բ ե ա կ ա և Ա. առաջա նում է նավթից թեթև ֆրակցիաևերի գոլոր– շիացման և հիպերգեն պրոցեսների ազդե ցությամբ օքսիդաևալու հետևանքով։ Սկզբում նավթը վերածվում է թանձր, շատ կպչուն նյութի (մ ա լ տ ա), ապա կարծր, հեշտությամբ հալչող Ա–ի։ Հետագա փոփո խումից առաջանում եև կարծր բնական բիտումևեր՝ ասֆսւլտիտևերը։ Ա. լայևորեև տարածված է ևավթաբեր ապար– ևերի (կրաքարեր, դոլոմիտներ) ոչ խորը տեղադրման շրջաններում։ Խոշոր հան քավայրեր կան ՍՍՀՍ–ամ (Կույբիշնի և Օրենբուրգի մարզեր, Կոմի ԻՍՍՀ), արտա սահմանում՝ Վեևեսուելայի, Ֆրանսիայի, Հորդանաևի, Կանադայի, Իսրայելի նավ թաբեր շրջաններում։ Արհեստա կան Ա. ստացվում է բիտումի և ասֆալ– տային ապարի կամմանրատված կրաքարի խառնումից։ Ա–ի մածիկը ավազի կամ կո պիճի հետ խառնված օգտագործվում Է հիմնականում որպես ճանապարհածած– կանյութ, Էլեկտրատեխնիկայում և կաուչու կի արդյունաբերության մեջ։ Ա. լայնորեն կիրառվում է ասֆալտբետոնի բաղադրու թյան մեջ։


ԱՍՖԱԼՏԱՊԱՏՈՒՄ, ճանապարհների, մայթերի, հատակների պատումը ասֆալտ բետոնով կամ ասֆալտի շաղախով։ Աս ֆալտբետոնի խառնուրդը տեղադրվում Է մեկ կամ երկու շերտով, ամուր և հարթ հիմքի վրա։ Ա–ման աշխատանքևերի մե քենայացման համար օգտագործվում են ասֆալտատեղադրիչներ։ Գործարանում պատրաստված ասֆալտբետոնը տեղա դրման վայրև է բերվում ինքնաթափերով։ Ասֆալտատեղադրիչը խառնուրդը փռում Է, հարթում և մասնակի խտացնում։ վերջ նական խտացումը կատարվում է գլդոննե րով ու այլ մեքենաներով։ Նեղ մայթերի, հատակների, տանիքների Ա. կատարվում է թափածո ասֆալտբետոնով՝ խառնուրդի հարթեցմամբ ու թեթևակի տոփաևումով։


ԱՍՖԱԼՏԲԵՏՈՆ, բետոն, որի կապսւկցա– նյութը բիտումն Է, իսկ բաղադրիչները՝ խիճը, ավացը ն հանքափոշին։ Լինում Է տաք (պարունակում է մածուցիկ բիտում և տեղադրվում է տաք վիճակում), գ ո լ (պակաս մածուցիկ բիտում) և սառը (պարունակում է հեղուկ բիտում և տեղա դրվում սառելուց հետո)։ Տաքի տարա տեսակն է թափածո Ա. (տեղսւդըր– վում է առանց խտացման)։ Ա. պատ րաստում եև գործարաններում կամ շար ժական տեղակայանքներում։ Լայնորեն օգտագործվում է ավտոմոբիլային ճանա պարհների, օդանավակայաևների ծած– կույթևեր պատրաստելու և այլ նպատակ ների համար։


ԱՍՖԱԼՏԵ ԼԱՔԵՐ, բնական կամ արհես տական ասֆալտի լուծույթներ՝ հեշտ