Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 8.djvu/71

Վիքիդարանից՝ ազատ գրադարանից
Jump to navigation Jump to search
Այս էջը սրբագրված չէ


նը կատարում է կոլեգիալ մարմինը (օրի– նակ, գիտխորհուրդը); Թեկնածուների ընտրությունը կատարվում է բուհի (ֆա– կուլտետի) կամ ԳՀԻ–ի խորհրդի նիստում՝ փակ գաղտնի քվեարկությամբ, արդյունք– ների հաստատումը՝ այդ հաստատություն– ների ադմինիստրացիայի հրամանով։ Մ–ով ընտրված անձինք նախկին աշխա– տանքից ազատվում են սահմանված կար– գով։ 2․ Դիմորդներին բարձրագույն և միշնակարգ ուսումնական հաստատու– թյուն ընդունելու կարգ՝ ըստ ընդունելու– թյան քննությունների արդյունքների։ 3․ Հանրակրթական դպրոցներում մրցու– թյուն՝ սովորողների արտաուսումնական ունակություններն ու հետաքրքրություննե– րը տարբեր մասնագիտությունների գծով ի հայտ բերելու նպատակով։ 4․ Տարածում են գտել գիտ․, տեխ․, գեղարվեստական խնդիրների լավագույն լուծման համար մրցանակաբաշխության ներկայացված աշխատանքների Մ–ները։ Շատ երկրնե– րում կազմակերպվում են միշազգային, ազգային հ տեղական (ավանդական, որնէ կոնկրետ խնդրի կամ հոբելյանի կա– պակցությամբ) Մ–ներ։ Համաշխարհային ճանաչում են ստացել հատկապես երա– ժըշտական Մ–ները (տես Մրցույթներ երաժշտական)։ Ի*․ Սիմոնյան

ՄՐՑՈՒՅԹՆԵՐ ԵՐԱԺՇՏԱԿԱՆ, երաժիշտ– ների (անհատ կատարողների, կոլեկտիվ– ների, կոմպոզիտորների, նաև գործիք պատրաստող վարպետների) մրցույթներ, որ անց են կացվում, որպես կանոն, նա– խօրոք հայտարարված ծրագրի համա– ձայն։ Ամեն մի մրցույթ ընդգրկում է որո– շակի թվով (2–4) ունկնդրում–մրցաշրշան։ Ելույթները գնահատում է մասնագիտա– կան ժյուրին։ Լավագույն մասնակիցնե– րին շնորհվում են մրցանակներ, դաւինե– կրի կոչում։ Գեղարվեստական մրցույթ– ները հայտնի են եղել դեռևս Հին Հունաս– տանում։ Հին Հռոմում այդ ավանդույթը շարունակվել է, հաղթողները կոչվել են դափնեկիրներ, որովհետև պարգևատըր– վել են դափնեպսակով։ Միշին դարերում լայն տարածում են գտել տրուբադուրնե– րի, տրուվերների, մայստերզինգերների և միննեզինգերների Մ․ ե․։ Վերածննդի դարաշրշանից կիրառվել են Մ․ ե․ իմպրո– վիզացիայի արվեստում (երգեհոն, կլա– վեսին, ավելի ուշ՝ դաշնամուր, շութակ)։ XVIII–XIX դդ․ մրցույթների մասնակցել են խոշորագույն երաժիշտներ 6ո․ Ս․ Բա– խը, Գ․ Ֆ․ Հենդելը, Ա․ Սկարլատտին, Վ․ Ա․ Մոցարտը, Մ․ Կլեմենտին, Զ․ Վիոտ– տին, 6ո․ Յոախիմը և ուրիշներ։ Մերձավոր Արևելքի երկրներում, նաև Հայաստանում տարածված են եղել աշուղ– ների մրցույթները։ ժամանակակից իմաստով մրցույթնե– րը վերականգնվել են XIX դ․։ 1803-ից Փարիզի Գեղեցիկ արվեստների ակադե– միան սահմանել է ամենամյա, այսպես կոչված, հռոմ․ մրցանակ՝ լավագույն ստեղ– ծագործության համար։ Այդ մրցանակի դափնեկիրներից են Հ․ Բեռլիոզը, ժ․ Բի– զեն, Կ․ Դեբյուսին։ Ներկայումս լայն տա– րածում են գտել 2 տեսակի Մ․ ե․՝ ա զ գ ա– յ ի ն, որոնց մասնակցում են մեկ երկրի երաժիշտներ (ՍՍՀՄ–ում կոչվում են հ ա– մամիութենական) և միշազ– գային, որաեղ մրցում են տարբեր երկրների երաժիշտներ։ Առաշին ազգա– յին Մ․ ե․ կայացել է 1803-ին Ֆրանսիայում։ 1856-ին ռուս կիթառահար Ն․Պ․Մակա– րովի նախաձեռնությամբ անց է կացվել առաշին միշազգային Մ․ ե․, դրան մաս– նակցել են 31 երկրների կոմպոզիտորներ՝ ներկայացնելով կիթառի համար գրված ստեղծագործություններ։ 1890-ին Պետեր– բուրգում Ա․ Գ․ Ռուբինշտեյնի նախաձեռ– նությամբ կայացել է պատմության մեշ առաշին կանոնավոր միշազգային Մ․ ե․ (այնուհետև անց է կացվել 5 տարին մեկ անգամ մինչև 1910-ը)։ Միշազգային խոշորագույն Մ․ ե․ են՝ Ֆ․ Շոպենի անվ․՝ դաշնակահարների (1927-ից, Վարշավա), Մ․ Լոնգի և ժ․ Տիբոյի անվ․՝ դաշնակահար– ների և շութակահարների (1943-ից, Փա– րիզ), բելգ․ Ելիզավեաա թագուհու անվ․՝ շութակահարների, դաշնակահարների, կոմպոզիտորների (1951-ից, Բրյոաել), Ն․ Պագանինիի անվ․՝ շութակահարնե– րի (1954-ից, Զենովա), Պ․ Չայկովսկու անվ․՝ դաշնակահարների, շութակահար– ների, թավշութակահարների, վոկալիստ– ների (1958-ից, Մոսկվա), Ռ․ Շումանի անվ․՝ դաշնակահարների և վոկալիստ– ների (1956-ին և 1960-ին՝ Բեռլին, 1963-ից՝ Ցվիկաու), Հ․ Կարայանի անվ․՝ դիրի– ժորների և երիտասարդական նվագա– խմբերի (1969-ից, Արևմտյան Բեռլին) ևն։ Սովետական երաժիշտները միշազգային Մ․ ե–ի մասնակցում են 1927-ից։ Նրանցից շատերը նվաճել են բարձրագույն մրցա– նակներ՝ ցուցադրելով սովետական կա– տարողական դպրոցի ակնառու նվաճում– ները։ ժամանակակից Մ․ ե․ մշակութային կյանքի նշանակալի իրադարձություն են, երիտասարդ տաղանդավոր երաժիշտներ հայտնաբերելու և նրանց խրախուսելու կարևորագույն միշոց։ Մ․ ե․ կազմակեր– պելու, աշխատանքները կոորդինացնելու, դրանց անցկացման ընդհանուր չափանիշ– ներ սահմանելու նպատակով 1957-ին ստեղծվել է Միշազգային մրցույթների ֆեդերացիա (Federation de Concours in- ternationaux, նստավայրը՝ ժնև)։ Ֆեդե– րացիան անց է կացնում ամենամյա հա– մաժողովներ, թողարկում տեղեկատու նյութեր։ 1971-ից ՄՍՀՄ–ը այդ ֆեդերա– ցիայի անդամ է։ ՍՍՀՄ–ում Մ․ ե․ կազմակերպում են պետ․ հատուկ հիմնարկությունները։ Հա– մամիութենական 1-ին Մ․ ե․ կայացել է 1933-ին,Մոսկվայում։ Մ․ ե–ի համակարգն ընդգրկում է նաև հանրապետա– կան և զոևալ Մ․ ե․։ Թբիլիսիում, Երևանում, Բաքվում անց են կացվում Անդրկովկասյան Մ․ ե․ (I-ը կա– յացել է 1960-ին, Բաքվում, III-ը՝ 1969-ին, և VI-ը՝ 1981-ին, Երևանում)։ 1960-ական թթ․ մասսայական են դար– ձել էստրադային երգի մրցույթները Սո– պոտում (Լեհաստան), «Ոսկե Օրփեոս» (Բուլղարիա), «Բրատիսլավական գա– րուն» (ՉՍՍՀ), Ռոստոկում (ԳԴՀ), Սո– չիում (ՍՍՀՄ) ևն։ Մ․ ե–ին բազմիցս մասնակցել են հայ երաժիշտները։ Միշազգային և համամիու– թենական Մ․ ե–ի դափնեկիրներ են՝ Կո– միտասի անվ․ կվարտետը (Ա․ Գաբրիել– յան, Ն․ Բալաբանյան, Մ, Տերյան, Մ․ Աս~ լամազյան), Ա․ Մելիք–Փաշաևը (դիրիժո– րություն), Մ․ Աբրահամյանը, Տ․ Ալի– խանովը, Ս․ Ալումյանը, Ռ․ Այվազյանը, Ա․ Թաթուլյանը, Ե․ Թաթուլյանը, Ցու․ Հայ– րապետյանը, Վ․ Մերժանովը, է․ Միան– սարովը, Մ․ Նավասարդյանը, Ա․ Ներսիս– յանը, Վ․ Պապյանը, Հ․ Փափազյանը, Կ․ Օհանյանը (դաշնամուր), Ռ․ Ահարոն– յանը, Ա․ Գաբրիելյանը (Տեր–Գաբրիել– յան), է․ Թադևոսյանը, Հ․ Հարությունյա– նը, Ա․ Մկրտչյանը, (շութակ), Մ․ Աբրա– համյանը, Ա․ Այվազյանը, Կ․ Գե որ զիա– նը, Դ․ Գրիգորյանը, Վ․ Մարաշյանը, Վ․ Սարկիսովը (թավշութակ), Գ․ Գրիգոր– յանը, Ս․ Գույումշյանը, Ա․ Դավթյանը, Դուզաննա և Ռուբեն Լիսիցյանները, Ա․ ժամագործյանը, Ա․ Հարությունյանը, է․ Չախոյանը, է․ Աարկիսյանը (վոկալ), Ռ․ Բաղդասարյանը, Զ․ Վարդանյանը (կլառնետ), Ա․ Աբաշյանը, Ա․ Գալուստ– յանը (ֆագոտ) և ուրիշներ։ Մ․ ե․ մտնում են նաև Երիտասարդու– թյան և ուսանողների համաշխարհային փառատոների ծրագրերում։ Դափնեկիր– ներ են՝ Մ․ Աբովյանը, Ա․ Աթաբեկյանը, Լ․ Ալոյանը, Ս․ Ամեդյանը, Ա․ Այդինյանը, Ի*․ Ավետիսյանը, Ա․ Բոգդանյանը, Զ․ Գաս– պարյանը, Ս․ Գևորգյանը, Զ․ Դոլուխա– նովան, Ցու․ Եդիգարյանը, Ա․ Կարապետ– յանը, Գ․ Աահակյանը, Հ․ Սմբատյանը և ուրիշներ։ Գրկ․ Музыкальные конкурсы в прошлом и настоящем․ Справочник, М․, 1966; Музы– канты соревнуются․ Справочник, М․, 1975․ Ա․ Հովհաննիսյան

ՄՑԻԵԹ, քաղաք, Վրացական ՍՍՀ Մցխե– թի շրշանի վարչական կենտրոնը։ Գանը– վում է Կուրի և Արագվիի միախառնման վայրում, Ռազմավիրական ճանապար– հին։ Երկաթուղային կայարան է Թբիլի– սի– Աամտրեդի ճանապարհին, Թբիլիսի– ից 21 կմ հս․։ Մ․ Վրաստանի հնագույն քաղաքներից է։ Ենթադրվում է, որ անունը ծագել է վրաց․ մոսխեր ցեղանունից։ Հիմնադրվել է մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի 2-րդ կեսին։ Մինչև V դ․ եղել է արլ․ վրաց․ պետության՝ Քարթլիի (Իբերիա) մայրաքաղաքը։ Վաղ միշնադարում Մ․ եղել է հոգևոր (վրաց․ կաթողիկոսի նստավայրն էր VI դարից), քաղաքական, առևտր․ խոշոր կենտրոն, նաև ռազմավարական ամրություն և նշա– նավոր վարչական կենտրոն։ Թբիլիսիի, որպես տնտ․ և վարչական կենտրոնի, վե– րելքի պայմաններում փոքրացել է Մ–ի և նրա միշնաբերդի դերը, իսկ արաբների հարձակումը արագացրել է այդ պրոցեսը (VI դարից Մ․ Քարթլիի միայն հոգևոր կենտրոնն էր)։ XI–XII դդ․ այն քաղաքա– տիպ բնակավայր էր։ Մ–ում կատարված հնագիտական պե– ղումներով (1870, 1937) հայտնաբերվել են ամրացված նստավայրերի, քաղաքային թաղամասերի, ինչպես նաև հին գերեզ– մանոցների (Սամթավրոյի գերեզմանա– թմբեր, մ․ թ․ ա․ II–I հազարամյակ) մնա– ցորդներ, որոնք վկայում են այդ տարած– քում վաղ ժամանակներից (էնեոլիթ) նըս– տակյաց բնակության մասին։ Հայտնա– բերվել են նաև Արմազի միշնաբերդի (մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի 2-րդ կես –